יי דיש לאָ ד ו שׁ 97 יי יי יי דיי דירי טרעלקרעד ליל רקי ריד רעדער רעדער ייר קיעל ר ירעררדעעלררדליעלר יל העדב :יא יי 51 יע 1 :24::::::::2::5::::, די צייטונג האָט אָנגעהויבן דערשיינען דעם 7 מערץ 1, דער לעצטער נומער איז ארויס דעם 21 סעפּטעמבער 1, אין משך פון 7 מאָנאַטן, זענען דערשינען 18 נומערן. װוי אלץ אין געטאָ, האָט אויך די צייטונג געהאט איר בא- שטימטן צי?: צו װואָרענען די, וועלכע זענען נישט צופרידן מיט דער ממשלה פון יורענעלטעסטן; די אויסמעסטונג פון דער געטאָ - יוסטיץ; אחוץ דעם, האָט די צייטונג געמאָלדן וועגן די צוטיילוננען פון פּראָדוקטן, זייער גרויס און דעם אָפּצאָל דערפאַר. זי האָט זיך אויך פארנומען מיט רימען די אויפטוען פון פּרעזעס, דער עיקר: זיין , שטאַרקע האַנט",*)

אָט לייענען מיר אין דער , נעטאָ-צײיטונג" פון 1 או- גוסט 1941 מעלדוננען פון רומקאָווסקין װועגן: , מיין" צענט- ראַלע איינקויף-שטעלע (ווענן איינקויף פון ניי-מאַשינען) -- (באַמערקונג: געווען אויך אין געטאָ אן איינקויף-שטעלע, װאָס האָט אויפגעקויפט פּעלץדמאַנטלען און אנדערע ווערט- זאכן, וועלכע די באַפעלקערונג האָט געמוזט, אונטערן דרוק, אָדער צוליב מורא פון קאָנפיסקאַציע -- פארקיפן), אין מיינע קאָלאָניאַל און ברויט פּונקטן ווערן ארויסגעגעבן וי טערדיקער לעבנסמיט?: עס נעפינען זיך אויך די אורטיילן, וועלכע רומקאָווסקי גיט ארויס. אפילו 60 מאָנאַטן שװערע תפיסה מיט צװאַנגס-ארבעט. עס איז ווערט צו באַמערקן, אז טראָץ די שווערע לעבנס- באַדינגונגען און עננשאַפט, װי דאָס אין געװוען אין געטאָן דעם טעראָר און הפקרות פון די מאַכט - אָרגאַנען (אינערלעכע און אויסערלעכע) זענען קיין ערנסטע פארברעכנס אין געטאָ נישט פאָרנעקומען.

*) אין אַרטיקְלען, טין אַ ספעציעל ליר פון בערמאַן: די שטאַרקע האַוט". אויףה א פאַראָרדענונג פון האַנס ביבאָוו, דעם 28 מאי 0 וועגן רופן א באַראַטונג פון פאכלייט --- הויבט זיך אָן די אָרגאַניזאַציע פון ארבעטס-רעסאָרטן אין געטאָ, דעם 1 סעפּטעמבער 1941 האָבן שוין אין די געטאָ- רעסאָרטן געאַרבעט 40,288 ארבעטער. זיי זענען געווען באַ- שעפטיקט אין 107 רעסאָרטן, אייניקע פון די רעסאָרטן זענען נעווען מאָדערן איינגע- אָרדנט; אױיסגעשטאַט מיט נויטיקע מאַשינעס, וי ?מש? דער טישלער-רעסאָרט; שלאָסעריי; גיסערייען; קעסל-שמידעריי; מעטאַל פאר פּרעציעזע ארטיקלען; טיילן פאר עלעקטרישע איינריכטונגען; טעלעפאָן-אַפּאַראַטן, יירן, װוי קולטורעלע מענטשן, זענען תמיד געווען פאר- אינטערעסירט מיט וועלט-געשעענישן. א צייטונג אָדער ראַדיאָ איז געווען א טאָג-יטעגלעכע באדערפעניש. איינגעשלאָסן אין געטאָ, אָפּגעריסן פון דער וועלט, האָבן אָבער די יידן נישט געקאָנט (און נישט געװאָלט) שלום מאַכן מיט אָט דעם פאַקט. אחוץ דעם, איז דער קריג געווען די װאָנדשאָ? פון זייער גור? --- װאָס האָט זיך געװואַקלט צווישן טויט -- און לעבן.

דעריבער האָבן זיי זיך באַמיט, אויף אלע וענן צו באַ- קומען ידיעות ווענן נאַנג פון קרינ, און פון די געשעענישן אין דער וועלט. דייטשן, וועלכע האָבן געאַרבעט אין געטאָ, האָבן , פארגעסן" צייטונגען. דאָס ויכטיקסטע אָבער אין געווען;: הערן ראַדיאָ און פארשפּרײיטן די ידיעות. פאר פאר- שפּרייטן ראַדיאָיידיעות --- שרייבט טאַבאַקסבלאַט -- האָט מען אין יאָר 1941 ארויסגעשיקט פון געטאָ 12 יירן. *) טראָץ דעם -- װאָס די געטאָ-פאַרװאַלטונג, און במילא דאָס לאָדזשער געטאָ איז געװען איינגעשלאָסן אין גערינגס- װוירטשאַפטס-פּלאַן --- איז די געשטאַפּאָ, און אייכמאַנס יידן- דעפּאַרטמענט 1/84 אָנגעגאַנגען מיט דער צוגרייטונג פון ענטגילטיק פארניכטן די יידן. צּ די דייטשן האָבן אויפגעשטעלט א פארניכטוננס-לאַגער, 0 קילאָמעטער פון לאָדזש, אין דאָרף כעלמנאָ (קולמהאָף), װוּ יידן זענען אומגעבראכט געװאָרן אין ספּעציע? דערצו געבויטע אויטאָס, וועלכע האָבן אויסגעפירט די פונקציע פון גאַזדקאַמערן., דער ערשטער טראַנספּאָרט קיין כעלמנאָ איז אָפּנעגאַנגען דעם 16 יאַנואַר 1942, פון דער באַן-סטאציע ראַדאָנאָשטש -- װאָס איזן אויסגעבויט געװאָרן זומער 1941 אויפן ראַנד פון געטאָ, אין מאַרישין.

צוערשט האָבן די דייטשן פאַרלאַנגט , בלויז" 10 טויזנט יידן. די דאָזיקע צאָל איז שוין דערגרייכט געװאָרן אין פעב- רואַר. אָבער די דעפּאָרטאַציעס האָבן זיך נישט אָפּנע- שטעלט, דעם 2 אַפּרי? 1942 איז פון געטאָ אָפּנענאַנגען דער לעצטער טראנספּאָרט, נר. 80. עס זענען ארויסגעשיקט געװאָרן סיין בעלמנאַ 44,242 יירן. אין אַפּרי? 1942 זענען אין געטאָ נעבליבן 11468823 נפשות. *) מער װעגן דעם -- אין דער ארבעס פון בישַלסאָטפרן.