122 אברהם ציקערט -- אזוי האָבן מיר געלעבט... רין װאָס האָט געלערנט די קינדער ריטם-נימנאַסטיק און מיט זיי אויך איינגעשטעלט טענץ. אַזױ שפּעט וי אין זומער 1944, האַרט פאַרן ליקווידירן דאָס געטאָ, ווען אין גאַנצן שטח פון געטאָ האָבן זיך געפונען נישט מער וי אַ צויי-דריי פּיאַנאָס, װאָס זענען נעבליבן מיט דער פּערזענלעכער דערלויבעניש פון האַנס ביבאָוו יש"ו, האָט דאָס קינדער-טעאַטער נענריים אַ פאָרשטעלונג; אַן אָפּערעטקע געשריבן דורך שמעון יאַנאָוסקי און א. ציקערט, מיט מוזיק פון דוד בייגלעמאַן. די אָפּערעטקע איז נישט אויפנעפירט געװאָרן. די ליקװידאַציע פון געטאָ אין געקומען האַרט פאַר דער פּרעמיערע, אָבער איך בין, דוכט זיך, דער לעצטער װאָס געדענק נאָך אַ זייער גרויסן טיי? פון דער מוזיק: און די ליריק. דער נאָמען פון דער אָפּערעטקע: ;נאָנטע קאַזאַק"; =
אָט אַזו. זענען אָדורך די נאָרמאַלע" צייטן פון אָקטאָ- בע 1942 ביז אַן יערך נאָוועמבער 9, מענטשן זענען גע- שטאָרבן פֿון הוננער. |קלענערע אויסזידלונגען זענען אָנגע- גאַנְגען: : כּסדר אן ;איבעררייס. דורך -ייוו"אָ (יירן ווילן אַזױ) האָט ימען זיף דערװוּסט (טאַקע אויף אן אמתן דורך ראדיאָ), וועגן דער אינװאָזיע אין סיציליע, וועגן די זיגן אויפן מזרה- דיקן ;פהאָנט. און צְוויִשן די דאָזיקע ידיעות. האָט זִיךְ אויך געהערט אַ יריעה, אַז יידן אין װאַרשע האָבן רעװואָלטירט מיט געווער אין האַנט קעגן דייטשער אונטערדריקונג, אָט די ידיעה אַז יודן. האָבן -געקענט הויבן אַ האַנט קעגן דייטש און נאָך דערצן. מיט געוועֶר, איז פאַר דער געטאָ -פסיכאָלאָגיע אין יאָר 2 געווען פון רי אויסטערלישקייטן װאָס האָבן נישט גע- קענט אַריין אין די תחומים פון , נאָרמאַל". עפּילאָג די צען חדשים -- נאָוועמבער 1948--אויגוסט 1944 -- זענען. געווען קריזיס:חדשים, ווו דער נורל? פון געטאָ איז גע- לעגן אויף דער אָנ כמעט די נאַנצע צייט, און וי מיר ווייסן, האָט דאָס. געטא דעם קריזיס נישט אויסגעהאַלטן.
- -ווען. דער גורל װאָלט פאַרמאָגט צום יידישן פאָלק אין יענע טעג אַביס? רחמים, האָט דאָס לאָדזשער געטאָ געקענט באַפרײַט ווערן און זיין דער איינציקער המשך פון אַ קהילה, װאָס אִיזּ אַדורך דורך די טויטן-וועגן און געבליבן לעבן אֶָן איבעררייס. אָבער נישט באַשערט אין געווען געטאַָ-לאָדזש, אַן פאַר אירעטוועגן זאָל סאַװיעט-ירוסלאַנד שפּילן די ראָלע פון אַ באַפרײיער. יאָ, דאָס געטאָ האָט מיםט אייגענע אויגן גע- זען װי די דייטשע אַרמײ לויפט אויף צוריק צום מערב, אָבער דער צוריק האָט זיך אָפּנעשטעלט פֿאַר די דראָטן פון געטאָ און. האָט דאָרט. געוארט ביז דער ליקװוידאַציע פון דער לעצ- טער יירישער קהילה אין מזרח אייראָפּע. דער קריזיס האָט זיך אָנגעהויבן אין נאָוועמבער 1948. ס'איז אומדייטלעך די סיבה ואָס האָט נעבראכט די ערשטע אויסווירקוננען, אָבער סוף נאָוועמבער 1943 האָט די געטאָ- פֿאַרװאַלטונג איבערגענומען דירעקט דאָס אויסשטעלן פון לעבנסמיטל-ראַציעס, די פאַרטיילוננען האָבן זיך נישט פאַר- בעסערט, אומגעקערט -- זיי זענען געװאָרן נאָך שװאַכער וי פריער. דעריבער קען נישט זיין קיין אויסטייטש, אַז שולדיק געווען. אין דער שלעכטער דערנערונג איז רומקאָווסקי און זיין
באַשפּייזונגס-אַפּאַראַט, ואָס האָט אויסנענוצט דעם גאַנצן אַפּראָװיזאַציע-אָפּטײ? פאַר איינענע צװעקן. די סיבה פון איבערנעמען דעם אַפּראָוויזאַציע-אַמט דאַרף געזוכט ווערן אין די ראַמען פון קריזיס אין דעם הינטער-קוליסן קאַמֿף װאָס איז אָננענאַנגען צווישן פאַרשידענע דייטשע אינסטאַנצן ועגן דער יידן-פראַנע בכל? און דעם וערט פון נעטאָ קיום, האָט ביבאוו געװואָלט ווייזן, אַז ס'איז נישט אמת אַז דאָס געטאָ פאַרמאָנט וועלכע עס נישט איזן זעלבסטשטענדיקייט. ראָס אינערנעמען די סמפשלה איכער דער געטאָ-אַפּראַָװיזאַציע, דאָס אַרוױיסנעבן די ראַציעס אונטער זיין נאָמען, האָט ביבאָוון גע" דינט וי א באווייז דערצו. פאָרמע?ל זענען אַפילו געגעבן נע- װאָרן צירקולארן און פעפאָראַנדומס ווענן די ענדערוננען צו די לייטעד און ארבעטער פון אַפּראָװויזאַציע, אָבער אין דער ווירקלעכקייט האָט זיך גאָרנישט נעענדערט. שטשענשליוי, דער פריערדיקער לייטער פון אַפּראָויזאַציע איןז ווייטער גע- בליבן, אַזױי אויך אלע אַנדערע. די פּראָטעקציע האָט וייטער געאַרבעט ביזן לעצטן סאַמענט, כאָטש די קרייון פון די פּרי- ווילענירטע זענען יו ענגער און ענגער אָן אויפהער, װאָס שטאַרקער עס איז געווארן די תליה-פעטליע ארום דעם נור פון געטאָ. |
אין די לעצטע חדשים האָט איין קאָמיסיע נאָך דער אַנ- דערער באזוכט דאָס נעטאָ. מען האָט נעװונסט, אז עפּעס קומט פאָר, אָבער דער ווילן איבערצולעבן האָט זיך געקלאמערט אין גליעג פון די טעג;: ועמענס טיט װעט קומען פויער -- זייערער אָדער נישט אויסנערעדט זאָל עס ווערן. טראָט ביי טראָט איז דער צוויי-געיעג פון צוויי אומנלייכע געגאַננען לויט דער אָפּשאַצונג פון דער געטאַ-שטימוננ, כמעט שפּאַן אין שפּאַן פאַר ביידע צדדים. פון איין זייט אין אָנ- גענאַנגען אַ כסדרדיקע אַרויסשיקונג פון הונדערטער און אַמאָל אויך אַ טויזנט מענטשן אַ חודש פון געטאָ; פון דער אַנדערער זייט אָבער, האָט לויט דער אויסרעכענונג פון די אַרויסשי- קונגען, דאָס געטאָ נעקענט אויסהאַלטן נאָך לעננער וי אַכצן חדשים און ס'איז קיין ספק נישט, אַז אַזױ לאַנג ועלן די דייטשן אין לאָדזש שוין נישט פאַרבלייבן; אָבער דאָס געטאָ גופא האָט מיט נאָרנישט נישט נעקענט אַװוירקן דעם אויס- גאַנג פון דעם צויייגעיעג. |
דער טויט פון געטאָ אין נעקומען -- נראָד ווען די שטימונג איז געווען אַ געהויבענע, גראָד ווען ס'איז נישט גע- ווען מער קיין סוד, אַז די זומער-אָפענסיווע פון סאָוויעט- רוסלאַנד גייט פאָראויסט מיט ניכע טריט. אין דרויסן, איבער די דראָטן, האָבן זיך די דייטשע מלחמהמאַשינען געיאַנט מיט אַן אימפּעט פון אַ נאָענטן פראָנט; אַפילו די אויטאָס, װאָס האָבן געפירט גרינציינ פאַרן נעטאָ, זענען אין די לעצטע װאָכן געווען טיילווייז מיליטערישע. דאָס אָפּנעשװאַכטע האַרץ פון געטאָ האָט גענומען קלאַפּן האַסטיקער מיט א גליבן אַז עס וועט געווינען דעם לויף צווישן טויט און באַפרײיאוננג. אָבער געװונען האָט דער טויט. / אין משך פון וייניקער וי אַ חודש, אַ זומערדיקער אוי- נוסט חודש 1944, איז דאָס געטאָ ליקווידירט געװאָרן און די לעצטע האָפענונג איזן פאַרװואַנדלט געװאָרן אין אַ גאַנג צו די נאַזדקאַמערן פון אוישוויץ. אין געטאָ. זענען געבליבן אַן ערך אַכט הונדערט יידישע אויפרוימער און עטלעכע צענדליק משפּחות אויסבאהאלטענע. די נאַסן זענען געװאָרן פּוסט און