ײיזיש לאָדזש 27 פאדמערט פילפאַכיק. א מיילשטיין אין אָט דעם קולטורוווקס ביי יידן און יידישקייט אין לאָדזש איז --- לדוגמא --- די קאָלאָ- סאַלע ביבליאָטעקן א"נ פון בראָניסלאַוו גראָסער אונטער דער השפּעה פון די בונדישע אינסטיטוציעס און א"נ פון בער באָראָכאָוו אונטער דער פירונג פון די לינקע פּועלי ציון. ערשט װוּ זענען די ביבליאָטעקן פון די ציוניסטישע און סאַציאליס- טיש-ציוניסטישע אַרגאניזאציעס, וועלכע האָבן צו גלייך מיטן , בונד" און פּוע"צ געהאַט גרויסע יוגנט-אָרגאניזאציעס וי אויך הכשרה-פּונקטן פאר די ציוניסטיש-אידעאַליסטישע יוגנטלעכע, וועלכע האָבן זיך אַקטיוו געגרייט צו עליה קיין ארץיישראל,

געוווינט דערצו האָט אלע מאָל דער בונדישער ראַטמאַן אפרים לאָזער זעלמאַנאָװיטש פּראָטעסטירט, באשר מ'באַדאַרף נישט אין דער קהילה מאַכן קיין ציוניסטישע פּאָליטיק, די קהילה געהערט צו דעם נאַנצן כ9, אויך צו.. נישט זעלטן האָבן אויף דעם באָדן זיך פונאַנדערגעפלאַקערט די ליירנשאַפטן און משה העלמאן א עטאט אטא טאר עטאט ס'איז געווען נישט גרינג איינצושטילן דאָס געשריי, אן מ'מוז אָפּהיטן פּרינציפּן. סיי װי איז די פאָלקישקייט פון דער קהילה- ארבעט נישט נעמינערט געװאָרן און די דרינגלעכע נויט אין אזוי צי אַנדערש געשטילט געװאָרן מיט דער הילף פון די גאָרנישט ברייטע קהלישע מעגלעכקייטן.

צו הילף דער סאַציאלער ארבעט לטובת יידישע יתומים, קאַליקעס, זקנים, אָרעמע קימפּעטאָרנס, חולאים, זענען געווען סטאַבילע און ספּאָראַדישע קאַנאַלן פאר הכנסות. אחוץ סוב- סידיעס און פילאַנטראָפּישע ביישטייערונגען מצד יחידים און אָרגאַניזאציעס פון נאָטאַבעלן (, דאָבראָטשיננאַשטש", לאָזשע בני ברית, יתומים-הייזער), זענען געווען א צאָל יחידים-מעצע- נאַטן, צו וועלכע מ'האָט נאָר באדארפט גיין איינמאָנען זייער באדייטנדיקן צושטייער. מ'מוז צונעבן, אז אָפטמאָל אין דער צושטייער געווען אזוי גרויס , אין נאַטור", אז מ'האָט נעדאַרפט קומען מיט אוױטאַמאָבילן וװאָס זאָלן אוועקפירן די סחורות װאָס פארבריקאַנטן צי גרויפע סוחרים האָבן געגעבן פאר אזעלכע צוועקן, צו דעם זענען אויך צוגעקומען טשעקן אויף מזומנע סכומים געלט., איינער פון די אָנגעזעענסטע איינמאָנער, דער , גרויסער שנאָרער" האָט מען אים ליבלעך גערופן, איז געווען דער באַװוּסטער לאָדזשער נאָבעלין-פאַבריקאַנט ב. א. גליקסמאַן. שוין א מענטש אין די עלטערע יאָרן, האָט ער דאָך מיט ענערגיע געפירט די דאָזיקע פרייוויליקע הילפס-ארבעט און אזוי ארום געווען א זייל אין דער געזעלשאַפטלעכער פילאנ- טראָפּיע פאר דער יידישער אַרעמקייט,

נאָך א פּאָפּולערער קװאַל פאר הכנסות זענען געווען רי אָפטע בלימל-טעג װאָס אָרגאניזאציעס האָבן דורכגעפירט איבער אלע נאָסן און מערק פון שטאָט. ממש לעניאַנען פון פּאָרלעך פלענן זיך ארויסלאָזן איבער דער שטאָט, , באַפאַלן" דורכ- גייערס, פאָרערס אין טראמוייען, באַזוכערס אין קינאָס און יענער האָט אריינגעװאָרפן זיין מטבכע לטבות ניטליידנדיקע שװאַכע, קראנקע אא"וו. די שול-בודזשעטן פון לאָדזשער יידן זענען פון צייט צו צייט אויך אונטערגעװאָרפן געװאָרן אלגעמיינע געלט-זאמלונגען. אין אלנעמיין איז קולטוריארבעט ביי לאָדזשער יידן געווען א נאַטירלעכע קאָנסעקווענץ פון דער יידישער געזעלשאַטמטלעכער אַטמאָספער, וועלכע האָט ארויסנערופן די נויטווענדיקייט אויסצוברייטערן די גייסטיקע האָריזאָנטן. דאָס יידישע לאָדזש איז געווען באַשאַנסען מיט אױיטאָריטעטע, באַװוּסטזיניקע טוערס, װאָס האָבן סטימולירט דעם שיינעם איינשטעל, אז , קמח" באַדאַרף אומבאַדינגט גיין אין פּאָר מיט ,, תורה". די אינסטיטוציע פון פאָלקס-אוניווער- סיטעטן ביי פארשיידענע יידישע געזעלשאַפטן איז געוען א נאַטירלעכער גאַנג אויפן וװענ צו קולטור-פארשפּרייטונג צווישן יונג און אַלט. ליטערארישע אונטערנעמונגען, קולטור- אװונטן, צו מאָל ברייטע עפנטלעכע אימפּרעזעס אין גרויסע זאַלן זענען געווען אַן אָפטע דערשיינונג אין דער לאָדזשער יידישער געזעלשאַפטלעכקייט.

פאַרנעם האָט די דאָזיקע יידישע קולטור-ארבעט באקו- מען ערשט אין די אָנהייב צװאַנציקער יאָרן. אנב, די יידישע פּובליציסטיק, װוי די היסטאָריאָגראַפיע פונעם יידנטום אין מזרח- און צענטראלאייראָפּע האָבן דעם דאָזיקן צייט-אָפ- שניט צוװוישן די ביידע וועלט-מלחמות -- די נרויליקסטע אין זיין טראַיעקטאָריע --- נענומען װי א מעסטער פון יירנס רער"