ײ"דיש לאַדוש + | 89 מ. אייוענבּוד כראָניק פון לאָרזשער נעטאַ קאַנטינואירן מעטאדיש צו דאס פארשרייבן, פארצייכענען וויכטיקע נגעשעענישן אין לעבן פון א לאנד אָדער פאָלְק -- רופן מיר אָן געשיבטע, שרייבן וועגן די טראַגישע יאָרן 1945-1989, פון וועלכע מיר זענען געווען נישט בלויז עדות, נאָר אויך קרבנות -- איז שווער ארומצונעמען מיט דער דעפיניציע: געשיכטע. פּאַס- קער װאָלט געווען די באַצייכענונג;: רעסטאַװורירטע זכרונות, פּערזענלעכע איבערלעבוננען, וועלכע האָבן זיך אייננעקריצט אין זכרון. א באַזונדער אָרט אין אָט דער גרוי?-צייט, פארנעמט דאָס געטאָ פון דער שטאָט לאָדזש, וועלכע די דייטשן האָבן אָנגע- רופן;: ליצמאַנשטאַדט, וועגן לעבן פון די יידן אין דער צווייט-גרעסטער שטאָט אין פּױלן, וועלכע די דייטשע אֶקופּאַנטן האָבן איינגעגלידערט אין געביט ,װאַרטעגאַו", װי א טייל פון דריטן רייך -- זענען דאָ מאַטעריאַלן,. דאָס זענען די אַרכיון פון יירישע קוועלן;: דער רומקאָווסקי-אַרכיוו און זיין ביולעטין אין פּו- ליש: , ביולעטין פון טאָגיטעגלעכער כראָניק", פּערזענלעכע טאָג-ביכער, געשריבן אין געטאָ. עס אין אויך דאָ דער אַרכיוו פון דער דייטשער געטאָ-פאַרװאַלטונג.
באַנוצנדיק זיך מיט דעם מאַטעריאַל, פּרובירן היסטאָריקער אויפשטעלן א בילד פון לעבן און אומקום פון די לאָדזשער יירן --- לויט אָנגענומענע פּאָרשערישע כללים --- כדי עס זאָל זיך אריינפאַסן אין דער אַלגעמײנער ראַם פון געשיכטע. א אין טאָג פון מלחמה-אויסנרוך האָבן אין לֿאָרושׂ -- דעם פּוילישן מאַנטשעסטער -- נעלעבט 233 טויזנט יידן. די ערשטע יידישע מלחמה'קרבנות (נאָך איידער די דייטשן האָבן פארנומען לאָדזש זענען שוין געװוען יידישע קרבנות) דאַטירט זיך פון דער נאַכט פון פ סעפּטעמבער 1959. דורכן ראַדיאָ האָט דער פּוילישער פּאָלקאָװניק אומיאַסטאָווסקי באַפױילן אַלֶע מענער, וועלכע קאָנען טראָנן געווער, צו מאַרשירן קיין ווארשע. טויזנטער, און טויזנטער, טיי? -- אפילו מיט פאמיליעס, האָבן זיך אויף דעם רוף נעלאָזט אין וועג אריין. צומאָרגנס זענען זיי, אויפן וועג קיין בזשעזשין באַשאָסן נע- װאָרן פון דייטשע עראָפּלאַנען. שפּעטער האָבן דייטשע מילי- *+) צווויפגעשטעלט לייט פאַרצײכענונגען, דאָקומעגטן טון גבית-עדות. טערישע אָפּטײלונגען אָנגעיאָנט דער מענטשן-מאַסע און פאר- נומען זיי אין לאַנערן, אַזאַ לאַגער איז געװוען אין סקערניע- וויץ, װוּ מען האָט די אַרעסטירטע פאַרשפּאַרט אין אַ קלויס- טער, און געהאַלטן אָן עסן און אָן װאַסער.
לאָדזש האָבן די דייטשן פארנומען דעם 8טן סעפּטעמ- בער 1929, אונטערן אויסרייד פון זוכן געווער, זענען דייטשן באַפאַלן יידישע וווינוננען און זיי אויסנערויבט, צעשלאָגנדיק דערביי די יידן. שוין אין חודש סעפּטעמבער"*) איז פאַר יידן געװאָרן פארבאָטן אָפּצוהיטן די יידישע יום-טובים ראש השנה און יום-כיפּור. די געשעפטן און ביוראָען מוזן זיין אֶפן, א ייך טאָר נישט פארמאָגן מער וי 800 זלאָטעס, היות די יידישע נמינע האָט אויפנעהערט צו עקזיסטירן וי אן אינסטיטוציע, ווענדן זיך די דייטשן מיט זייערע פאַר- אַרדענוננען צום ראַבינאַט, אין דער פּערזאָן פון הרב טרייסט- מאַן -- וועלכער באַהערשט אנב זייער גוט די דייטשע שפּראַך. אין חודש אָקטאָבער נאָמינירן די דייטשן מרדכי חיים רומקאָווסקין אלס , יודן-עלטעסטער", און באפוילן אים אוים- צושטעלן אן , עלטעסטןך-ראַט?,. רומקאווסקי אַרגאניזירט אזא ראַט, וועלכער איז באַשטאַנען פון פּראָמינענטע געזעלשאַפט- לעכע טוער, דעם 11 נאַוועמנער ארעסטירן די דייטשן 13 מיטגלידער פון ערשטן יודן-ראָט (עלטעסטענראט) אין לאָקאַל פון דער קהילה (פַּאָמאָרסקע 18) פון וועלכע דער גרעסטער טייל איז אומגעקומען, ***) דער יודן-ראָט האָט עקזיסטירט איין חודש.
צוליב דעם, װאָס רומקאָווסקי זעט אין הרב טרייסטמאן א קאָנקורענט אין די קאָנטאַקטן מיט די דייטשן -- הויבט ער אים אָן שיקאַנירן. די לאַגע פארשאַרפט זיך, און כדי אָפּצו- ראַטעװען דעם רב, שאַפן זיינע פריינד א געוויסע סומע געלט --- און צום סוף יאָר פאָרט הרב טרייסטמאַן אָפּ קיין ווארשע. דעם 1 נאַוועמבער 1999 פירט די געשטאַפּאָ דורך איר מערדערישן איבערפאַל אויף דער קאַװיאַרניע ,אַסטאָריאַ", *א) דײטשלאַוד טיז באַפאַלן פױלן דעם וטן סעפסענ- בער 1939. *א+) אין די דייטשע דאָקומענטן רעדט זיך װעגן אעל' טעסטגנראט": אין די ידישע -- בײואַט". מיר באַגוצן זא די אלגעמיי- באַקאַונטצע באַצײכענגונג: יודגואס.