ספר לוקאו ו 423 מיט זייע ר ארבעטם־געצײג פון םטאליאדעס, שלאסער ם אװ אנדערע מארשי ח מיט הײמערע פנימער. עס האט געהײסן, אז מען פיר ט די אוי ף ארבעט אין אן ארט ׳ ו װ ד י װעלן באקומען עם ן צו דער זעט. איך האב דאן אויך אין דעם געגלויבט. דער אמת איז געװען, אז דאס איז געװען זײער לעצטער װעג צו יענעם ארט הינטער לובלין. מיט עטלעכ ע טעג שפעפטע ר איז מיר אויםגעקומען צו זיץ אין מעזריטש גראד אין יענעם טאג, װען דאדט איז פארגעקומען אן ״אקציע״. איך האב געזען װי עס זענע ן געגאנגען טויזנטער ײדן — מענער, פרויען און קינדער. זײ זענע ן געװארן געטריבן פון דײטשן און אוקראלנער, װאם האבן אין איצ האנ ט געהאלטן א רעװאלװער, און אין דער צוױיטער — א פלאש בראנפן. זײ האבן געזשלאקע ט דעם בראנפ ן און געשאם ן אין דער מאמע ײדן. הונדערטער ײדן זענע ן אומגעקומען אין א ט דע ם שרעקלעכ ן מארש. קײן לוקא װ האט מען געבראכט א ס ך ײדן פון פארשידענע שטעט, װי סװואלק, נאשעלםק, םעראצק, קאצק. די לוקאװער ײדן האבן ארײנגענומע ן צו זיך אין די דירו ת צ ו אײ ן משפחה. די איבעריקע האבן זיך באזעצט אין דער גרויסער שול און אין די בתי־ מדרשים. די ארטיקע ײדן האבן געהאלפ ן לינדע ח זײער צע ד און װײטיק. אט די אלע יידן פון פרעמדע שטעט זענע ן געװען די ערשטע קרבנות בעת דער ערשטע ״אקציע״.
די לוקאװע רײדן האבן זיך באמיט צוצוגרײטן צום אומגליק. מען האט זיך אײנגע־ ארדנט באהעלטענישן אין בונקערס און אויף בוידעמס. א םך זענען געלאפן אין די װעלדער. װען איך בין ארויס פון מײן באהעלטעניש, האב איך געפונען מײן שװעסטער ס קינד דערהרגעט אין זײן בעטל. אויף מײן פאטער ס בעט איז געװען אויסגעשפרײט זײן טלית את דער םידור איז געװען אפן בײם קאפיטל ״תפילה למשה״.. . אין משך פון דעם טאג זענען די דײטשן באגאנגען א רײ אויםטערלישע רציחות איבער ייח. מיך האבן די דײטשן גופא באהאלטן אין א פערד־שטאל אויפן מאגיםטראט־ הויף. אזוי האבן זײ געטאן מיט א צאל ארבעטער, אין װעלכע זײ האבן זיך גענײטיקט. זײ האבן מורא געהאט, אז מען זאל די ארבעטער נישט דערשיסן.. . פון די 500 ײדן, װאם מ׳האט געבראכט פארן מאגיםטראט, האבן די מעדדער אויםגעטײלט די צװײ הונדערט קינדער און זײ אויסגעשאםן פון א מאשין־געװער. די געשרײען פ מ די מאמעס זענען געװען אין לשער. איך װעל קײן מאל נישט פארגעםן דאס בילד װי אזוי א קינד פון 5 יאר לויפט צום פענצטער פון הויז, ווו זײן מוטער איז פארשפארט און בעט זיך: ״מאמע, נעמ מיך ארײן צו זיך״. די מאמע ענטםערט דעם קינד מיט א געוױין: ״קינד מײנם, ראטעװע זיך, לויף אװעק פון דאנען״.. .
געװען אין לוקא װא דײטשע פידמע ״דיטץ״, װו מ׳הא ט געשאכטן געגדזא װײדן האבן דארט געארבעט בײם רײניקן די גענד ז און פליקן די פעדערן, די גענד ז םלעגן װערן אפגעשיקט קים דײטשלאנד. אבער װערן אנגענומען צו דער ארבעט אין אט דער פירמע איז געװען זייער שװער. מען האט געצאלט גרויסע םומע ם געל ט פאח װערן אנגענומען צו דער אדבעט, מחמת די באשעפטיקונג אין דער פירמע איז געװען א שו ץ פארן לעבן. אזוי האבן די ײדן געגלײבט.