דא וו אבטשטייע ן געוויס ע הור ט געשעפט ן פר ו פארטיק ע לעדער , ווי פו ן משול ם ליווער , פישע ר או ן אנדערע . שוץ אי ן יא ר 1904 זענע ן געווע ן אי ן שטא ט איבע ר 15 שטעפע ר אונטערנעמונגען, וו ו ע ם האב ן געארבע ט בי ז 200 ארבעטער , אל ע יידן . די פראדוקצי ע אי ז געגאנגע ן קיי ן רוסלאנד . ד י ארבעטע ר פלעג ן דאן ארבעט ן בי ז 14 שע ה אי ן טא ג או ן באקומע ן א מינימום־געהאלט . עם פלעג ן אויסברעכ ן שטרייקן , געשטיצ ט דור ך דע ר דעמאלסטיקע ר יונגער ארבעטע ר פארטי י פועלי־ציון , אבע ר א ן רעזולטאט , וויי ל דער בעלי־הבי ת אי ז אליי ן געווע ן הויפט־פאכמאן , מי ט דע ר היל ף פון צווי י ארבעטע ר ווא ס האב ן געניי ט אוי ף דע ר מאשין , די איבעריק ע זענע ן געווע ן נישט־קוואליפיצירטע , או ן דע ר בעל ־ הבית הא ט זי י געקענ ט טויש ן ווע ן ע ר הא ט געוואלט . אין 1905 הא ט ד י פויליש ע סאציאליסטיש ע פארטי י פ.פ.ם , גע ־ האלפן ארגאניזיר ן א שטריי ק אי ן דע ם שטעפע ר פאך , אבע ר אוי ך דער שטריי ק אי ז אדורכגעפאלן . ערש ט ווע ן ד י "אחדות״־־יונגע ן האב ן זיך אריינגעמיש ט או ן מי ט טערא ר אראפגענומע ן ד י רעדלע ך פו ן ד י ניי־מאשינען, זענע ן ערש ט ד י בעלי־בתי ם געוואר ן נאכגיבי ק או ן ד י ארבעטער האב ן אויסגעקעמפ ט א בעסער ן לוין .
אויר די שיך פראדוקציע האט זיך אין בענדין גוט אנטוויקלט, ספעציעל ארבעטער־שיך פאר פויערן און גרובן־ארבעטער. דאס זע־ נען געווען פאבריקלעך אן מאדערנע מאשינען. דער גרעסטער טייל פת זיי האט זיך געפירט לויטן סיסטעם פון היים־ארבעטער, באקאנט מיטן נאמען "כאלופניקעס". געווען אויך אין שטאט צענדליקער פא־ בריקלעך פון לעדער־גאלאנטעריע, ווי דאמען־טאשן, לעדערנע טע־ קעם׳ לעדער־וואליזן, א. אז. וו" דאס זענען געווען קליינע ווארשטאטן, געפירט אין די ותינונגען, ווו דער פאבריקאנט איז געווען אויך דער איינקויפער און פארקויפער, און וואס זייער פראדוקציע האט געהאט א גרויסן אפזאץ־מארק אין נאענטן אויבערשלעזטע. פון די גרעסערע אונטערנעמונגען אין דער בראנזשע איז געווען דוד׳ל זשנזיגראדס לעדער־טראקן און לעדער פאסן פאבריק, וואם האט געהאטא גוטן אפזאץ אין שטאטא דאנק די צענדליקער פאבריקלעך ביי אונז. האלץ־ בראנזשע
די שטאט בענדי ן ליגט צווישן צוויי וויכטיקע אינדוסטריעצעבטערן, וועלכע האבן באווירקט און באאיינפלוסט דעם גאנצן פוילישן ווירטשאפטלעכן לעבן ; פון איין זייט די דאמבראווער קוילנגרובן און פון דער צווייטער זייט — די סאסנאוויצער און אויבערשלעזישע קוילן און אייזן הוטעם . יידישע ארבעטער זענען נישט צוגעלאזט געווארן אין די קוילן און אייזן־הוטעס, דאקעגן זענען געוויסע פאכן, ווי צ. ב. סטאליער, בלעכער, מאלער אפילו אין די גרובן געווען בלויז יידן, ווייל דער בענדזשינער יידישער האנטווערקער האט געהאט א גוטן נאמען אלם קוואליפיצירטער פאכמאן. אויך די צושטעלער פון די פארשידענע סחורות אין די גרובן זענען געווען אויסשליסלעך יידן. אזוי האבן יידן צוגעשטעלט אויך האלץ אין גרויסע קוואנטומס, וואס די גרובן האבן פארברויכט. פת די ערשטע האלץ־סוחרים אין צושטעלער אין די הוטעס זענען געווען די פירמעס: פאטאק־פראקוצינער, און הלל פאכטער. זיי האבן אפילו געהאט אין בענדין אייגענע טארטאקן (פאטאק אויף דער מאלאכאווסקיגאס, ביי דער מיל, און פאכטער אויף גזשיכאוו. אויך לאזער באזשיקאווסקי און דער באקאנטער נדבן הענדל נונבלוג, זענען געווען פון די גרויסע האלץ־סוחרים און צושטעלער אין די פאבריקן און קאפאלניעס. ר׳ הענדל נונבערג האט עקספלאא־
טירט וועלדער און עקספארטירט אין 1 יווייטע לענדער. שזרי׳ ז * ת יאר 1905 האבן ביי אים געארבעט א 20 יידישע ביורא־אנגעשטעלסע. בענדינער יידן האבן געהאנדלט מיט האלץ אין גאנץ גרויסן פארנעם. אזוי אנטשטייט א גאנצע רייע פ ת גרויסע האלץ־לאגערס, פון וועל־ כע ס׳זענען באקאנ ט געווען: ליכטענשטיין־ערליך, יצחק גאלד, יידל וזאמפל, שלמה שלעזינגער, מנדל פעו־ענס, וואלף פערענס און זי־ גרייך. מיט דער אנטוויקלונג פון בענדי קומען צו נאך א רייע קלענע־
רע סוחרים, ווייגעלבארד, שווארץ, וויינשטיין, ראזענבלום, און אזוי ווערט בענדי ן דע ר האלץ־צענטע ר פא ר גאנ ץ זאגלעמביע, או ן שפע ־ טער אוי ך פא ר גאנ ץ אויבערשלעזיע. ארו ם ד י האלץ־לאגער ן אנט ־ וויקלט זי ך א ן אינדוסטרי ע פו ן האלץ־אויסארבייטונגען: מעבל, קוך ־ געפעם, דאך־שינדלען, ווא ם מע ן פלעג ט עקספארטיר ן אפיל ו קיי ן דייטשלאנד. אונזע ר האלץ־מעב ל הא ט געהא ט א גוט ן אפזאץ־מארק, נישט נא ר בי י דע ר גרויסע ר ארבעטער־־מאס ע פו ן זאגלעמבי ע נא ד אוי ך ספעציעל בי י ד י פויער ן פו ן אל ע דערפע ר אי ן אונזע ר קרייז, וועל ־ כע פלעג ן קומע ן קיי ן בענדי ן איינקויפ ן ד י ביליק ע "ווישניאווע" " שענק. מי ר געדענק ן נא ד ד י ״טארג ך — ד י מארק־טע ג פו ן בענדי ן און פו ן שעווער, וועלכ ע פלעג ן פארקומע ן איינמא ל אי ן דע ר ווא ך מיט זייע ר גרויסע, צא ל האלץ־אויסארבייטונגען. אוי ך פלעג ן ק ר מען קיי ן בענדי ן פו ן ד י ווייטער ע שטע ט או ן שטעטלע ך סטאלערע ם און דא ן געפונע ן א מקו ר פו ן פרנסה. אינטערעסאנ ט צ ו דערמאנען. א ז שוין אי ן יא ר 1910 האב ן 60 יידיש ע סטאלערע ס געשאפ ן א קאאפע ־ ראטיוו אי ן בענדין .
געווען דאן אין בענדי ן ד י אזוי גערופענע "יידישע ליי־און שפאר־קאסע", וועמענס פרעזעס איז געווען ה׳ סערצאזש און לייטער מאקס אראנאוויטש. קיי ן דיסקאנטן האט די צארישע מאכט נישט דערלויבט דער "ליי־און שפאר־קאסע" צו מאכן. אין אזוי ווי יידן האבן דאך געברויכט געלט צו קויפן האלץ און צאלן ארבעטער־לוין, איז טאקע אראנאוויטש געפאלן אויפן געדאנק צו פאראייניקן אלע סטאליארעס, ער האט זיך באראטן מיטן יונגן האלץ סוחר מאטל גאלד (איצט אין ישראל) און טישלער־פאכמאן יאקובאוויטש און געשאפן דעם האלץ־קאאפעראטיוו, ווו עס זענען אריין חוץ די 60 יידישע אויך עטליכע קריסטלעכע סטאלארעס. לויט דעם פלאן האבן די בעלי־מלאכות אריינגעגעבן די פער־ טיקע אויסארבייטונגען אין אן אלגעמיינעם מאגאזין; יעדער האט באקומען גלייך 25 פראצענט א קאנטע פון די געליפערטע סחורות. יעדע וואך האט מען זיך אפגערעכנט, און צוגעצאלט לויט דער פאר־ קויפטער פראדוקציע. כדי עס זאל נישט זיין קיין איבערפראדוקציע, איז באשלאסן געווארן, אז קיינער טאר נישט ארבעטן לענגער ווי 10 שעה א טאג. נישט געקוקט אבער אויף דער קאנטראל, האט זיך ארויסגעוויזן, אז עטליכע סטאלארעס גיבן ארויס א צו גרויסע פרא *דוקציע. נאך א לאנגע חקירה ודרישה האט זיך ארויסגעשטעלט אז זיי פלעגן אויפשטיין אין מיטן דער נאכט און ארבעטן.
שפעטער איז געקומען א געוויסער האראוויטש, צוגענומען די מעבל־אויסארבייטונגען ביי די סטאלארעם און זיי געגעבן א קאנטאפון 50 פראצ. און די רעשט ביים פארקויפן די סחורה. היות ווי קיין שוועריקייט ביים פארקויפן די סחורה איז נישט געווען, פלעגן יידן ארבעטן און האבן פרנסה בשפע. ס׳איז אנצונעמען, אז אין דער מעבל־פראדוקציע האבן געארבעט פון 250 ביז 300 ארבעטער־געזעלן, ווייל יעדער בעל־הבית האט געארבעט מיט עטליכע געהילפן — פון דריי ביז צען. ביים אויסברוך פון דער ערשטער וועלט־מלחמה איז דער קאאפעראטיוו אויפגעלעזט געווארן. - 111