געווען אויך א באזונדערער לערער פאר דייטש און רוסיש * פויליש האט מען געלערנט געהיים, ווייל ס׳איז געווען פארבאטן דורך דער רוסישער מאכט; דער לערער פון רוסיש איז געווען א גוי, ביז ס׳האט זיך באוויזן ווראנצבערגס א קרוב פון ווארשע, דער לערער יהושע ראפאפארט, וועלכער איז שפעטער געווארן טעטיק אויפן פעדאגאגישן געביט אין בענדין און דערצויגן טויזנטער תלמידים ביז צום אומקום. פון ווראנצבן־גס לערער האט זיך אויך אויסגעצייכנט שלמה טא־ באטקע, געבוירן אין סלאמניק, אויך א גוטער העברעאיסט. אין די שפעטערדיקע יארן איז ער געווארן זעלבסטשטענדיק און געעפנט א אייגענע שול וואס האט געהאט גרויס דערפאלג. אין דער שול זענען מיר דערצויגן געווארן אין נאציאנאלן גייסט, געלערנט דעם מקור פון אונזערע יום־טובים נישט נאד אין רעליגיעזן — נאר אויך אין נאציאנאלן זין געווען אויך א לערער ישעיהו יעבץ, וואס האט גערעדט א גוטן העברעאיש און גע־ האט זיין קינדער־שול אין קונצ׳ם הויז אויפן נייעם מארק. די פרוי זיינע האט געהאט א אינטערנאט פאר יידישע שילער פון ליטע און רוטלאנד, וועלכע האבן געלערנט אין דער בענדינער רוסישער שול "קאמערטשיסקאיע אוטשילישטשע" אין ראובן ג. נונבערגס הויז.
אין 1905 איז אין בענדי ן געגרינדע ט געוואר ן א פויליש ע האנ י דלס־שול, וו ו ס׳הא ט געלערנ ט א קליינ ע צא ל שילע ר פו ן גאנ ץ פארט * געשריטענע קרייזן , וועלכ ע האב ן געמוז ט באזוכ ן ד י שו ל אוי ר אי ן שבת. אוי ך געווע ן א שו ל אי ן ייחיא ל ווינער ם הוי ז מי ט דע ר רוסי ־ שער אונטערריכטס־שפראך , וו ו ס׳האב ן געלערנ ט יידיש ע תלמודים , וועלכע זענע ן געוואר ן שפעטע ר "שרייבערס" . ד . ה . געשריב ן "פרא ־ שעניעם" צ ו דע ר מאכט . מיידלע ך פו ן ד י פאלקם־שיכט ן האב ן גע * לערנט חו ץ וועלטלעכ ע למודי ם אוי ך א ביט ל "יידישקייט " אי ן ד י צוויי פאפולער ע שול ן פו ן שמוא ל יוד ל ראזענע ס אי ן צוקעדמאנ ם הויז, או ן מאי ר לעמע ל טענדישעו ו (געשטארב ן אי ן ישראל ) אי ן בלי ' מעלע סענדער ם הויז . מיט ן אנטשטיי ן פו ן ד י צווי י פויליש ע גימנא - זיעס פא ר מיידלע ך אונטע ר דע ר לייטונ ג פו ן ד י פרויע ן (קשימאוו ־ טקא או ן צעפלינטקא) , האב ן ד י בייד ע לערע ר אויפגעגעב ן זייער ע שולן או ן געוואר ן סוחרים . מ. ל . סענדישעו ו אי ז שפעטע ר עול ה געווע ן מי ט ד י מש - פחה קיי ן אר ץ ישראל , או ן זיי ן זו ן משה׳לע , אי ז געפאל ן אי ן ד י געשעענישן פו ן 39—1936 .
מיידלעך פון רייכערע היימען האבן געלערנט ביי דער פרוי מאנדעלקארן. געווען אין בענדי ן א צא ל בחורים פון רוסלאנד, וועל־ כע האבן געלערנט אין אונזער שטאט, מחמת די באגרענעצונגען אין זייער געבורט־שטעט; די דאזיקע יונגעלייט האבן א סך מיט־ געווירקט אויפן געביט פון פאלקם־בילדונג, געבנדיק לעקציעס אין ^פריוואטע משפחות. . זיי האבן געטראגן טפעציעלע שול־מונדירן מיט מעשענע קנעפ און ספעציעלע היטלעך, צוליב ווא ט זיי זענען אין די רעליגיעזע קרייזן אנגעגאנען אלט "שקצים". דאקעגן האבן זיי שטארק אויסגענומען ביי די משכילישע פאמיליעס, וועלכע האבן געלעכצט נאך וועלטלעכע בילדונג און קענטניש פון פרעמדע שפראכן. יידיש איז געווען טרייף, פסול, מ׳הא ט זיך מיט דער שפראך געשעמט. נישט קוקנדיק דערויף וואט דער גרעסטער טייל אין שטאט האבן גערעדט נא די יידיש, איז אבער לייענען א יידיש בוך געווען אטור. די וואט האבן געליינ ט א יידיש בוך זענען אנגעגאנען פאר "אפי־ קורסים". ס׳האט לאנג געדויערט ביז עס איז רייף געווארן דער גע־ דאנק, אז יידיש איז א שפראך און דינט אויך אלם א ווערקצווייג קעגן דער אסימילאציע. יחיאל קאם-״זק ׳ <־אייי > / די יידישע ארבעטעריבאחעגש ג
נהויב פון 20־טן יארהונדערט, האט דער יידישער ארבעטער }י! אין אונזער שטאט נישט געהאט צו פארצייכענען קיין ספעציעלע דערגרייכונגען און פארדינסטן אויפן געזעלשאפטלעכן געביט. די יידישע ארבעטער־אינטעליגענץ איז געווען אנגעשלאטן אין דער פוילישער סאציאל־דעמאקראטישער פארטיי, וואס האט גע־ האט א ברייט פעלד פון ארבעט צווישן די פוילישע ארבעטער. צו די יידישע הארעפאשנע מאסן האט מען געקענט רעדן אין דער יידי־ שער שפראך, אבער די יידישע ארבעטער־אינטעליגענץ, אדורב־ גענומען מיט דער רוסישער קולטור, איז געווען ווייט פון יידיש, און צוליב דעם טאקע נישט געקומען אין באדיר מיטן יידיש־רעדנדן ארבעטער. דער מצב פון די יידישע ארבעטער איז געווען א גאנץ שווע־ רער. מען האט געארבעט 14 שעה אין טאג און אפילו נאך מער א ח דער געהאלט איז געווען א נישטיקער: 30 רובל מיט עטן פאר א גאנצן ״זמן״, נעמלעך — 6 חדשים. אזוי איז עס געווען ביים שניידער־ פאך, אבער אויך ביי אנדערע פאכן איז נישט געווען בעסער. צוליב די דאזיקע שווערע ארבעטס־באדינגונגען איז געווען ;לייכט די יידישע ארבעטער פארטייען, "בונד" און "פועלי־ציון", צו פירן זיי-
ערא ברייטער אגיטאציע צווישן די אדבעטער פארן אויטבעסערן זייער עקאנאמישע לאגע. דער "בונד", וואט איז אנטשטאנען אץ בעני דין אין יאר1903 (און איז גערופן געווארן אין יענער צייט "אח־ דות־יונגעך), איז געווען דער ערשטער וואט איז אריינגעדרונגען אין די יידישע ארבעטם־שיכטן. עט ווערן ארגאניזירט קאמאשן־שניידער, שוטטער־ארבעטער ווי אויד דינסט־מיידלעד. דער ערשטער שטרייק קומט פאר אין 1905, און נעמט ארום די אלע דערמאנטע ארבעטער. די הויפט־פאדערונג איז געווען:א 12־שעהדיקער ארבעטס־טאג... עט זענען פארגעקומען געהיימע פארזאמלונגען, ווו ס׳האט זיך נאר געלאזט, אפילו אין גע־ רער שטיבל. ווען די פאליציי האט זיו אמאל דערוווטט דורךא מסירה וועגן אזא פארזאמלונג אין גערער שטיבל, איז זי באפאלן די פארזאמלטע און אנגעהויבן שיסן. עם איז אנטשטאנעןא גרויסע בהלה, דער עולם איז זיך צעלאפן. מען איז געשפרונגען איבער צוי־ מען, גום זיד צעקאליעטשעט און עטלעכע זענען דערשאטן געווארן. דאם האט נישט אפגעהאלטן די ארבעטער ווייטער זיך צענויפקומען אויף קאנטפיראטיווע פארזאמלונגען אין בית המדרש און אין תלמוד־ תורה, וואט האט ארויסגערופן ווייניקער חשד. ווען די פאליציי האט -134־