שייגט מיר, א זעם איז נישט געווען א יוגנטלעכער, מיט ץ אויסנאם פון פרומע קרייזן, וואט זאל נישט זיין קיין מיטגליד אינעם ספארט־ פאריין, וועמענס לאזונג ס׳איז געווען: "א געזונטע נשמד. אין א געזונטן קערפער׳.״ דער "הכה" איז געווען נאציאנאל געשטימט, און אדורכגעמאכט אין פארלויף פון זיין לאנגע עקזיסטענץ ירידות און עליות. נישט ציוניסטישע עלעמענטן האבן זיך באמיט אויטצוברייטערן זייער השפעה אויף אים, אבער ער איז געבליבן טריי דער בלוי־ ווייסער פאן. מיינע לערער זענען געווען שטיינבערג (אומגעקומען) און פריינט יאנקעל זויבערמאן (תל־אביב), ביידע אויסגעצייכענטע ספארטלער, וועלכע האבן תמיד באוויזן אויף די גימנאסטישע פארמעסט־ ונגען גרויסע קענטענישן אין טורנען. האט ניט פאריבל, ליבע לייענער און פריינט, הלמאי כ׳האבן מאריך געווען. כ׳האבן דערציילט און דערמאנט רעם לייענער פון "פנקס בענדיך וועגן אונזערע נעכטיגע טעג, פאסירונגען און זכרונות פון בענדינער שטייגער. אין אצייט אדום, וועט שוין מער קיינער נישט זיין פון אונז, ווער ס׳זאל רעם געדענקען און איבערגעבן, ווייל גאר זייער ווייניק איז די שארית־הפליטה פונעם פארטיליקטן. פארעלענדן און אויף אייביק פאריתוימטן יידישן בענדין, ווו עס איז פארגאנגען אונזער קינדשהייט און יוגנט. אברהם גאלד / דער חינוך אין אנהויב פ1 ן 20־טן יארהונדערט

איבער 50 יאר צוריק איז די באפעלקערונג פון בענדין באשטא ־ 1■■נען כמעט פון יידן. די שטאט האט זיך געצויגן פון דער ווא ־ טער־מיל ביז צום "פארן־טויער" אויף דער קאלאנטאיא גאס, וואס האט געפירט קיין דאמבראווע. ווען נישט די קירכע וואס שטייט עד ־ היום אויפן בארג ביים אלטן מארק, און די רואינען פונם קעניגלעכן שלאם פון קאזשימיערזש דעם גרויסן — וואלט מען געקענט זאגן, אז בענדין איז אין יענע יארן געווען א ריין יידישע שטאט. מיט פרנסה איז געווען נישט לייכט, מ'האט אנגעוואנדן אלץ, כדי אויטצו ־ קעמפן פאר שטיקל ברויט, און צוליב דעם האבן אין שטאט נישט גע ־ פעלט קיין מלמדים, וועלכע האבן זיך באמיט צו באקומען וואס מער קינדער אין זייערע חדרים, פאר א שכר וואס האט געקלעקט קוים־קוים די נשמה צו דערהאלטן. יעדער יינגל פון 4 יאר איז גע ־ גאנגען צו א דרדקי־מלמד, ווי מ'האט געלערנט דעם אלף־בית ביז עברי, און ערשט שפעטער אנגעהויבן גיין אין חדר, ווי מ'האט געלערנט חומש און גמרא. די שטרעבונג פון יעדן טאטע־מאמע איז געווען, אז זייער קינד זאל אויסוואקסן א רב, א דיין, א תלמיד־חכם, אדער לכל־הפחות א חזן און א שוחט. מ'האט געקארגט דעם ביטן פונעם מויל, בכדי אפצושפארן א קאפיקע און צו געבן די קינדער דעם געהעריקן חינוך.

די דרדקי־מלמדים זענע ן געווע ן באקאנ ט אי ן דע ר שטאט , יע־ רער מי ט זיי ן צונאמען . מיי ן מלמ ד הא ט מע ן גערופ ן קלמ ן "קאט־ לאס״, א צווייט ן נחו ש ,.קאטשקא" , א דריט ן אברה ם *לייבי ש מי ט דער ברייטע ר בארד , וכדומה . וו י הא ט אויסגעזע ן אי ן חד ר אי ן יענע צייטן ? — ד ע ר אריינגאנ ג אי ז געווע ן גליי ך פו ן דע ר גא ס אי ן דער וווינונג . אי ן דע ר זיי ט אי ז געשטאנע ן א פעט ל מי ט וואסער , ווא ט אפרים וואסע ר טרעגע ר פלעג ט ברענגע ן מי ט ד י סאנדע ס פו ן דער פלומ פ אויפ ן אלט ן מארק , פו ן ציי ט צ ו ציי ט פלעג ט ד י "רביצין " אויך ארייסשיק ן ד י תלמידי ם בדענגע ן א ן עמע ר מי ט וואטער . איבער ־ הויפט פלעג ן מי ד גער ן אויספיר ן ד י שליחות ץ פו ן דע ר "רביציך , ווי וויג ן דא ם קינד , איינקויפ ן אי ן געוועלבל , ברענגע ן וואטע ר א.אז.וו . אבי ניש ט צ ו זיצ ן מי ט מור א ביי ם רבינ׳ ם טיש . פא ר דע ר טי ר אי ז געשטאנען א ן עמע ר מי ט אומריינע ם וואטער , ווא ט מ׳הא ט גערופ ן "פאמעשאף", דא ן א אייזערנע ר אויוון , או ן א לאנגע ר טי ש מי ט צווי י •גדויטע גענק , וו ו מיד , "שקצים " פלעג ן זיצ ן או ן לערנען . דא ס צוויי * טע צימע ר הא ט געדינ ט פאר ן מלמד ם בני־בית ; דע ר מלמ ד פלעג ט האבן א באהעלפער , גערופ ן הא ט מע ן אי ם "בעלפער" , א געזונטע ר יונג, וועלכע ר פלעג ט ארומגיי ן יעד ן טא ג אי ן דע ר פר י צוזאמענע ־ מען ד י קינדער . ע ר פלעג ט זי י נעמע ן צ ו עטלעכ ע קינדע ר אוי ף ד י פלייצעם אוי ף דע ר האנ ט או ן בי י דע ר האנט .

דער מלמד און "בעלפער" האבן געלערנט די תלמידים דעם אלף־בית פון א סידור, מיט א טייט־העלצל אין האנט, אריינשריי־ ענדיק הויכ אינס אויער, אז מ׳זאל געדענקען דעם אות, און אז דער שטן המקטרג האט נישט געלאזט געדענקען דעם אלף־בית, האט מען דאס קינד גוט אנגעקלאפט אינם... אזוי, אז ס׳זענען נישט איינמאל פאר־ בליבן צייכנס. נאדא צוויי יאר, ווען מ׳האט שוין תופס געווען די תורה פון עברי, איז מען איבערגעגאנגען אין חדר, ווו מ׳האט גע־ לערנט חומש, און די ערשטע מסכתות פון דער גמרא! פון דעם אלעם האבן די מלמדים נישט געהאט קיין ח״ונה, און די "רביצינס" האבן געמוזט צוהאנדלען מיט געבעקס און ממתקים. חול־ המועד פסח און סוכות האט זיך געענדיקט דער "זמן", און די מלמ־ דים האבן זיך געלאזט איבער די הייזער, פארשאפנדיק זיך נייע תלמידים. אין חדר האט מען נישט געלערנט וועלטלעכע למודים, נאר רוטיש, אויפן פארלאנג פון דער צארישער מאכט. יעדעס קינד האט געמוזט קענען בעל־פה דעם לויב״טיטל פון צאר. ביי יעדן רוסישן נאציאנאלן יום־טוב, אדער געבורטס־טאג אויפן צארישן הויף זענען מיד געגאנגען אין דער שול אדיין, ווו מ׳האט געמאכט א "מי שברך" פארן געזונט פון צאר און זיינע מקורבים. ווען מ׳איז עלטער געווארן, און דער רבי' איז געווען צו "שוואך"

אין לערנען, איז מען געפאָרן אין די ישיבות, אדער געגאנגען לערנען ״פאר זיך״ אין בית־המדרש. קינדער פון פארטגעשריטענע הייזער האבּן ממשיך געווען אין ווראנצבערגס שול, וואס איז שוין דעמאלסט געווען א רעפארמירטע שול פון דריי קלאסן, ווו מ׳האט געלערנט אלגעמיינע למודים. די דאזיקע שול איז געווען אייגע פון די בעסטע, און פון דער גאנצער אומגעגנט איז מען געקומען דא לערנען, ווער ס׳האט נאר געהאט, זעלבסטפארשטענדלעך, די מאטעריעלע מעגלעכקייטן. העברעאיש האט מען געלערנט אין דער הבראה אשכנזית, תנ״ך און דיקדוק האט געלערנט דער דירעקטאר הער ווראנצבערג, וואס איז געווען א גוטער העברעאיסט און תלמודיסט. - 133 ־