מאכאטשאווער ח&ידי ם

פץ די גרויסע שטיבלעך אץ שטאט איז אויך געווען דאם סאכאטשאווער, וואס האט זיך געפונען אויף דער מאנזשעווער גאס, אץ היטעלמאכער׳ס הויז. בענדץ האט געהאט שיינע יידן און גבירים איינצוטיילן פאר אלע שטיבלעך, אבער די סאכאטשאווער האבן זיך אויסגעצייכנט מיט די גרויסע למדנים און שארפע קעפ, בני־תורה. פון די פארצענטליכע מנינים וואס האבן געדאוונט אין דעם שטיבל וועל איך דערמאנען נאך עטליכע — די גבאים: ר׳ יעקב מ. גוטמן. ר׳ יוסף גרונדמאן, אץ ר׳ העניך יונגסטער, די בעלי תפילה: יעקב מ. גוטמאן, ר' יוסף פראווער, ר׳ חיים דוד רייך, ר׳אהרן חיים מאנהיימער דאן ר׳ ידידיה פערענס, ר׳ העשל לופטיג, יעקב לאנדוי, חנוך יונגסטער, דעם נאשעלטקער רבס זון, ר׳ אברהם ארנער, יוסף גרונדמן, ר׳ הירש יוסף האלענדע ר און זיין זון פייוול, ר׳ יוסף הירשבערג (קולישער), ר׳ הערשעלע ארליך ראטמאן אץ בענדינער שטאט־ראט, ר׳ מאירל הערשקאוויץ, דוד ארליך, מנדל ארליך (פאניא) און נאך. ווער קען אויסרעכענען די אלע טייערע יידן! זעלבסטפארשטענדלעך, האבן אויך אנדערע חסידים שטיבלעך געהאט יידן בני־תורה, אבער ס׳איז נישט מעגלעך זיי אלע דא דערמאנען. מיר וועלן נאך אנרופן די נעמען פון די שטיבלעך וואס זענען געווען ביי אונז אץ שטאט, וו ו טויזנטער יידן פלעגן קומען אויסגיסן זייערע פארווייטיקסטע הערצער אין א עת־צרה: דאס קרימילאווער שטיבל, אמשינאווער, ראדאשיצער, פילצער, סוכעדניאווער, פינטשעווער, ראספשער, כענעטשינער, קאצקער, סאקאלאווער, וואלבארזשער, זשורעקער און אפילו א שטיבל פון ווייטן באיאן, וואס האט זיך געפונען ביי דער אונגארישער גרענעץ וו ו ס׳האט געוווינט דער באיאנער רבי פץ דער סאדעגורער דינאםטיע < נאך אין יאר 1870 האט דער אנגעזעענער בענדינער תושב מנל ה לאסקער געגרינדעט דאס באיאנער שטיבל, וו ו ס׳האבן געדאוונט דער דאמאלסדיקער רב ר׳ איטשע

קימעלמאן (שפעטע ר געוואר ן א גערע ר חסיד), אי ן ד י לעצט ע יאר ן די אנגעזעענ ע בעגדינע ר גבירי ם ד י ברידע ר שלו ם או ן דו ד לאסקער, גוטמאן, ריכטע ר א. אנד. * ביים אפשלו ס פו ן דע ם ארטיק ל ווי ל אי ך נא ך דערמאנע ן דא ס שטיבל וו ו איך, אל ם חסידי ש געקליידע ט בחור׳ל, פלע ג מי ט מיי ן פאטער גי ץ יע7 ץ שב ת צו ם דאווענען, ס׳הייס ט אוגזע ר שטיבל, "ליווער ס בית המדרש". שפעטע ר האב ן דאר ט ד י אמשינאווע ר חסידי ם איבער ־ גענומען ד י הערשאפט. א ס ך יאר ן זענע ן שו ץ זינ ט דא ן פארגאנגען, א ס ך לענדע ר או ן י׳מע ן הא ב אי ך אדורכגעוואנדערט, אבע ר ניש ט איינמאל קע ר אי ך מי ך צורי ק אי ן זכר ץ צ ו דע ם שטיבל, וו ו כ׳הא ב מיינע קינדער־יאר ן פארבראכ ט א ץ שפיל ן מיג * חברי ם אי ן נים, אדע ר "יאגערלעך". ניש ט איינמא ל פלעג ט מיי ן פאטע ר ארוי ס אי ן מיט ן לייענען ד י תורה, או ן מי ך בי י ד י אויער ן צורי ק אריינגעשלעפ ט אי ן שטיבל אריץ... אדער שב ת בץ־השמשות, ווע ן ד י ייד ן פלעג ן זינגע ן מי ט התלהבו ת זמירות, זי ך קלאמער ן מי ט אל ע כוחות, או ן ניש ט וועל ן זי ך שייד ן מיטן שבת, פלעג ן מי ד יינגלע ך דא ן זיצ ן אי ן א ווינק ל או ן זי ך דערציילן מעשיו ת וועג ן שדי ם או ן רוחות, וועג ן א בן־מל ך א. ז. וו. אויד מי ר פלעג ן גיש ט וועל ן זי ך שייד ן מי ט דע ר וועל ט פו ן חלומות... ביז עס:הא ט ווע ר מי ט א זיפ ץ געזאגט: — "נו! מע ן מו ז דאווענע ן מעריב".

קליין איז געווען דאס שטיבל אין כמות, אפשר א דריי צענדליק יידן, אבער אין איכות האט עס געהאט א גרויסן איינפלוס אויף די שטאט ענינים. דריי דאזארעס, אלע פון דער אגודה, האבן דארט געדאונט: די צוויי פאטריארכאלישע ברידער אברהם אץ קלמן ־־ ־ 1 ־1 ' 11 ־1 ־ ן ־ז>י18ז1־1~־ 1 ־ י ־ וז ו ־ ! -ודו־~ו11 ] !ר ״״1111־1 1־ 111 1 !זו־ ז 1ו7ןןן*. . .* ל אברהם בלאוס / זאגלעמביע אין דיין צעיאטערטע געסלעך און גאסן יאגן זיך טעג ווי דינאמא פאסן, שווארצן זיך הימלן אויף וויארסטן און מיילן פון טונקעלע תירו און שטויביקע זיילן. רא רעווען קילאפן און ס׳בורטשן די האמערס, דארט שפריצן די פונקען פון אייזן ביים שמידן, כליפן אין כאטעס פארוואגלטע מאמעס אויף זין גאז פערסמטע צוגאר אינוואלידן. דא פייפן טורבינעס פון "באנקאווע הוטעם" דארט שפייען די קוימענס פון "רוטעלם" פאבריק, ציען זיך דרויסן פראצעסיעס פון מיטה׳ס און ס׳הויבן זיך פויסטן מיט שטומיקן בליק. דא נידערן גרעבער אין קברים אין שאכטן און גראבן אויפם פעלזן פון שווארצן דימענט; איז פויזן אום גרעבער אין שווארצישע פלאכטן (ווי פערדס בלינדס אין שאכטן) אין זאגלעמביער קאנט. איז הימל באגלייט די מיט קופער און בליי שפראצט שווינדזוכט אויף ראגן ווי בעז אין אליי. צאנקט דא ווו א קרעמל און דארט א סטראגאן, זאגלעמביע, א דראענדע וואלקאן. (געדרוקט אין ,"אונזער טריבונע", בענדין, כסלו, תרצ״ט)

ליווער, און דער גרויסער חסיד אין בעל־מוסף פץ שטיבל בונעם באנהארט, הי״ד. אט זע איך דעם שיינעם און טייערן מענטש, יחיאל קורלאנד, וואס איז יארן לאנג געווען דער הויפט בעל־תפילה, אץ די צוויי יונגע בעלי־תפילות: דער אטלעטישער חנן לאנדנער מיט זיין שטארקן קול, און יעקב זעלמאנאוויטש מיטן שטילן, אביסל הייזעריקן קול, אבער מלא חן איז געווען זיין דאווענען אזוי און אויפן צולעצט — דעם גבאי פון שטיבל, דער קליינינקער ר׳ חיים רובין, וועלכער פלעגט יעדן טאג אהיים גיין פון דאווענען אזייגער 12—1 נאכמיטאג. * שטיל זענען געווארן די אלע בתי־מדרשים און חסידים־שטיבלעך, נישט מער ווערט געהערט דער קול התורה והתפילה, אומגעקומען אין דעם גרויסן תהום וואס האט געהייסן אושוויץ... אומגעקומען אלע, נישט געבליבן קיין זכר, קיין קבר, נישט א ווער ס׳זאל נאך זיי קידיש זאגן; זאלן די ווערטער זיין א מצבה נאך די טייערע אידן. יתגדל ויתקדש... - 141