ראזע *אל!ובאו1יטש * עבוירן1889 אינם קליינעם שטעטל פראשניץ, פלאצקער גובערניע, 1* פוילן, ווו איר פאטער ר׳ יששכר בעריש גרויבארט איז געווען רב. גישט קרקענדיק אויף דער טראדיציאנעלער דערציאונג אין רבנישן הויז, באזוכט ראזעא רוסישע שול אין שעדלעץ, און שפעטער ווען די גאנצע פאמיליע גייט איבער אין יאר1893 ווויגען קיין בענדין, ווו אייר פאטער ווערט רב, באזוכט זי אויך די פוילישע שול. ביי איר לערער יעקב בער ז איאנ ץ, ביי וועמען זי האט געלערנט העברעאיש, קומט ראזע יאקד באוויטש אין בארירונג מיט דער משכילישער יוגענט פון שטאט, הויבט אן לעזן יידישע ביכער. באקענט זיך מיט די יידישע קלאסיקער, מענדעלע, פרץ, שלום עליכם. ספעציעל האט פרץ, וואס האט אויפגעלעבט אין זייבע באוועלן די ראמאגטישע שייבקייט פון דעם פערגאנגענעם יידישן לעבן, געווירקט און באאייבפלוסט די יונגע יידישע דיכטערן. פרץ האט באשריבן א וועלט אין וועלכער זי האט געלעבט. ראזע יאקובאוויטש האט פלוצליגג זיך געפוגען צווישן צוויי וועלטן.
פון איין זייט — דאס פאטריארכאלישע רבנישע הויז פון איר פאטער, וועלכער פלעגט צווישן איין בלאט גמרא און צווייטן זיך אפגעבן מיטיינע קינדער, און אין לאנגע געשפרעכן זיי דערציילן וועגן דער פאלקס־פארגאנגענהייט , וועגן דעם וואס דאס פאלק האט איבערגעלעבט אויף זיינע גלות וועגן, און אונטער דער השפעה פון פאטער האט זי זיך אויסגעלערנט פרי צו דענקען און פילן; און פון דער צווייטער זייט, האט זי געפונען אין דער יידישער ליטעראטור א גאַנצע גרויסע וועלט, אין וועלכער זי האט געמאכט אירע ערשטע שריט, אויפן געביט פון דער פאעזיע. אזוי שרייבט זי דאס ערשטע ליד: "צו מיין טאטך, וואס ווערט פארעפנטלעכט אין םרץ׳ס זאמעלבוך ״יידיש׳/ ווארשא 1910. דארט באזינגט זי די גרויסקייט פון איר פאטער, וועלכער זיצט פארטיפט אין דער "תורה בעגקשאפט׳ / "אין שטילן גרויען געפעל פון דעם אויפגעוואכטן טאג" . "ווי שטראלט געוואלדיג אין דיין אויג א פלאמענדע וועלט, אין פארטאגס נעפל איינגעהילט געבוקטע אין ג׳ געצעלט, ווי גתים ביסטו, א טאטא מיין, איצינד אויף משה׳ס שטעל". (צו מיין טאטן) ראזע האט זיך אנגעשטויסן אין דער נייער וועלט אירער, אין דער יידישער ליטעראטור, אויף נייע שיינקייטן, און דאס ברענגט זי צו א שטילער מרידה קעגן דער אלטער וועלט פון אירע עלטערן. אין איר ליד "כלה סדור" זינגט זי: "כ׳האב אויפגעריסן ס׳ריגעלע פון טאטענס מאמעס טיר,
און לייכט ווי אויף א פליגעלע אתים אין פעלד צו דיר" . נישט געקוקט אויף דעם ריס מיטן טאטנס הויז, אויפן דערווייטער זיך פון "טאטעס מאמעס וועלט", ציט זי צוריק צום מקור, צו דער שטוב פון איר גרויסן טאטען, ווי זי זינגט אין א שפעטערדיקן ליד : "דיין טרויער בליק וואס האט מיר אויסדערציילט מעשיות פון צוויי טויזנט יאר צוריק, אלעס האט דער טויט מיד אפגערויבט נאד מיין גלויבן אין דיר נישט" . (אויף קבר אבות) א באזונדער שיינקייט פארמאגן אין זיך אירע ביבלישע מאטיוון. זי איז די ערשטע יידישע דיכטערין, וואס האט אריינגעפירט די דאזיקע מאטיוון אין דער יידישער פאעזיע. זי לעבט אויף פאר אונז די אלטמייע געשטאלטן, ספעציעל די ביבלישע פרויען, ווי רחל, רות, מרים, שולמית, אסתר, און וואס פאר א שיינקייט און שטילער ליריזם שלאגט סין יעדן ליד : "שמיי א1ין > נזיין שטילע שוואלבקום םי 8 אין פעלד וואו אומער גארטן בליס, די טירקעלטויב איז מיט איר ליד שוין דא אין אוחער לאנד" . (שולמית) אדער אין א צווייטן ליד : ״איז וואס, אזיעס האט מיך די הארין פארטריבן — איך פיל נאך די הייליקע שטילקייט, ווען ס׳האט מיך דער פירשט פון די שמאמע׳ן אברהס׳ס געוועקט צו א זוניק דערוואכן צווישן זוניקע סנאפעס און גארבך . (הגי)
אין יענע צייט איז דאס געסיל פון ליבע אין דער יידישער ליטעראטור נאד נישט געקומען אזוי שטארק צום אויסדרוק, איבערהויפט ביי דער קלייגער צאל פרויעךדיכטערינס. ראזע קומט דאן מיט אירע פרעכטיקע צארטע ליבע — אין לירישע לידע וועלכע זענען שיין, מלאחן און צגיעות׳דיק, וואס א יידישע פדו אין פוילן האט זיך דאן געקענט פארגינען. אירע ליבע און ביבלישעילידע האבען אריינגעבראכט נייע מאטיוון אין דער יידישער פאעזיע. אין 1924 גייט ארויס די ערשטע זאמלונג פון אירע לידער "מיינע געזאגגעך. זי האט אויך פארענדיקס א צווייט בוך "לידער צו גאט", וואס איז נישט דערשינען צוליב דעם מלחמודאויסברוך. די לעצטע יארן האט זי געלעבט אין קאליש שסעטע ר אין ווארשע. אין דער צייט פון דער מלחמה געארבעט צוזאמען מיט סראפעסא ר באלאבא ן אין דער היסטארישער קאמיסיע. אין 1943 איז זי געווארן סארשלעסס קיין טרעבלינקע. דוד ליווע ר * אברהם גאלדבערג • • ר איז שעפעריש אויפן געביט פון מאלעריי אין ישראל. מיר, די אמאליקע #*יוגנט פון בענדי ן נאד פחד יארן פון דער ערשטע וועלט־מלחמה, קענען אים נישט אלס מאלער, נאר אלס התלהבות׳דיקן בחור, וואס האט אריינגעבראכט אזוי פיל לעבן אין אונדזערע קרייזן. כ׳געדעגק ווי דאס אברהם גאלדבערג. 178 ־