חיים דוד גראסמאן

ןף עבוי ר ן אי ן יא ר 1863, אי ן אלקוש, ניש ט וויי ט פו ן בענדין. דע ר פאטע ר 1* זיינער, ווא ס חא ט געשטאמ ט פו ן א גרויס ן יחוס, פו ן רי׳ דוד׳ ל לעלע" וועד, אי ז געווע ן א ן חאראפאשני ק א בעל״מלאכה, או ן דווק א אויסגעווייל ט זיך א פא ך ווא ס ווייני ק ייד ן האב ן זי ך דערמי ט פארנומען: א מוירער. אויך זיי ן זו ן חיי ם דוד, הא ט ע ר דערצויג ן אי ן דע ם גייסט, א ז א יי ד דאר ף לעבן פו ן ארבע ט או ן אי ם טאק ע געלערנ ט א מלאכה. אי ן 1890 באזעצ ט זיך חיי ם דו ד אי ן בענדין, וו ו ע ר הא ט חתונה. געווע ן פו ן ד י ערשט ע בויע ר פון דע ר נייע ר שטאט, זי ך פארפולקאמ ט דור ך זעלבסטבילדונ ג אי ן א ס ך סאכן. געווע ן דע ר ערשטע ר פאטאגרא ף אי ן בענדין, או ן ווע ן ס׳אנטשטיי ט אין שטא ט דע ר "קינאמאטאגראף" — אי ז ע ר דע ר ערשטע ר קינאיאפערא- טאר. אבע ר דא ס זענע ן געווע ן בי י אי ם נעבךפאכן. זיי ן הויפט״ארבע ט אי ז געווען — וואסע ר אינסטאלאציע. בע ת זיי ן באזעצ ן זי ך אי ן בענדי ן אי ז נא ך גישט געווע ן קיי ן וואסער״לייטונ ג אי ן שטאט, או ן חיי ם דו ד הא ט זי ך פארנומען מי ט פאריכט ן ד י ברונע ס אי ן שטאט, פו ן וואנע ן ד י בענדינע ר וואסער״טרעגער האב ן פארזארג ט ד י הייזע ר מי ט וואסער. ערש ט שפעטער, ווען ד י שטא ט הויב ט זי ך א ן בויען, או ן ע ס אנטשטייע ן ניי ע גאס ן מי ט מאדערגע הייזער, ווער ט חיי ם דו ד דע ר ערשטע ר וואסער״אינסטאלאטאר. ער אי ז אוי ך געווע ן טעטי ק געזעלשאפטלעך, מיטגרינדע ר פו ן דע ר "דייטשער" שול, ערשטע ר קאמיטעט״מיטגלי ד אי ן "הזמיר". באזונדער ם אי ז ווער ט אונ ~ טערצושטדיכן זיי ן ארבע ט פא ר דע ם האנטווערקער״פאריין, או ן ווא ס ע ר איז געווע ן פו ן זיינ ע גרינדע ר או ן טעטיק ע מיטגלידע ר בי ז זיי ן לעצט ן לעבנכדטאג. אי ן 1919 אי ז ע ר אויסגעווייל ט געוואר ן אל ס האנטווערקער" ראטמאן אי ן בענדינע ר שטאט״ראט.

געווען געשעצט אין שטאט אלם ערלעכער בעל״מלאכה, גוטער פאכמאן און אויפריכטיקער געזלשאפטלעכער טוער. ד. ל. * ד״ר חיים פערל ןי עקומען מיט דער מוטער פון רוסלאנד און זיד באזעצט אין בעניין. נאד 1*אלם שילער אין דער רוסישער גימנאזיע, אריינגעצויגן אין רעוואלוציא־ נערע קרייזן. דערצויגן געווארן אין אסימילאטארישן גייסט, האט ער זיוא א דאנק דער פאליטישע טעטיקייט זיינער אנגעהויבן אינטערעסירן מיט יידישע פראבלעמען, טרעט אריין אין "בונד", ווי ער ווערט אין קורצן איינער פון די טעטיקסטע מיטגלידער. זיין טעטיקייט אי!ן בענדי ן הויבט ער אן טיטן גרינדן, מיט דער מיטהילף פון א גרופע יונגעיטוע ר א בחינס׳דיקע שולע פאר די תלמוד־תורה קינדער, ווו עם ווערט געלערנט יידיש און וועלטלעכע למודים. א דאנק זיין פלייס און ענערגיע ענדיקט ער זיין סטודיום אלם דאקטאר. ער האט שטארק ליב באקומען בענדי ן, און הויבט דא אן זיין מעדיצינישע פראקטיק. פון אנפאנג האט די באפעלקערונג נישט געהאט צו אים קיין צוטרוי צוליב צוויי טעמים: ערשטנס האט ער גערעדט מיט זיינע פאציענטן יידיש, ווייל ער פלעגט זאגן "בעסער רעדן א גוטן יידיש, איידער א שלעכטן פויליש". צווייטנם האט ער נישט פארשריבן קיין טייערע רעצעפטן. אבער אין קורצן ווערט ער איינער פון די פאפולערסטע דאקטוירים אין שטאט, ספעציעל ביי די ברייטע פאלקס־מאסן.

ד״ר פערל האט גענומען אן אקטיוון אנטייל אין פאליטישן און געזעל* שאפטלעכן לעבן אין שטאט, ווערט דורכן "בונד" אויסגעוויילט אלם ראטמאן. געווען פון די טעטיקסטע "הזמיר״־טוערס ביז דער לעצטער מינוט. אין 1943 לערט ער צוזאמען מיט זיין פדו י און זון פארשלעפט און אומגעבראבט אין די גאז־קאמערן פון אוישוויץ. דוד * הערמאן שער •^ון די פאפולערסטע יידן אין שטאט, סיי אלם מענטש און סיי אלם ^^מעדיקער. געקו|מען קיין בענדי פון נאענט סאסנאוויץ, ווו ער האט געהאט א גרויסע פראקטיק, דווקא ביי דער קריסטלעכער אדבעטער־בא־ פעלקערונג. זיין קומען קיין בענדי האט ער דערקלערט מיטן ווילן צו 1 ! ן ן הערמאן שער. אטמען די לופטן פון דער יידישער שטאט. שנעל אנערקענט געווארן אלס איינער פון די בעסטע דיאגנאסטיקער מיט רלעלכן גרויסע דאקטדירים האבן זי גערעכנט. אלס פאלקכדמענטש פלעגט ער ס׳רוב זיך באנוצן מיט דער יידישער שפראך. שוין מיט זיין דערשינען אין א שטוב פון א קראנקן האט ער געווירקט צום גוטן אויפן פאציענט, צוליב זיין שטענדיקער הייטערקייט און נייגונג צו וויץ. פלעגט קיינמאל נישט אפזאגן צו גיין ווען מ׳האט אים גערופן צו א קראנקן. א ייד א תלמיד חכם און א ציוניסט, א שטענדיקער מיטארבעטער אין "זאגלעמביער צייטונג" ווו ער האט געשריבען וועגן מעדיצינישע און געזעלשאפטלעכע פראגן.

פארשלעפט מיס די לעצטע בענדינער יידן קיין אוישוויץ, 1943. ד. ל.