ה. אונסקדגאנ ג חד י!יע י / חורב ן בענדי ן מיר גיב ן ד א איבע ר ד י תקופ ה פו ן פיי ן או ן פארניכטונג, רוע ן די פינצטער ע וואלקנ ם פו ן דע ר גרויזאמע ר היטלע ר נאכ ט האב ן פארדעקט אונזע ר הימל . שוין אי ן יא ר 1946, מי ט אנקומע ן פו ן דע ר שארי ת הפליט ה קיי ן ארץ־ישראל, אי ז ארוי ס דא ם בו ך ״עי ר המתים ״ פו ן דו ד ליווער, — דאס אי ז געווע ן פו ן ד י ערשט ע ביכע ר וועג ן אונטערגאנג . דא ס בון ■ האט געגעב ן א גענויע ן היסטאריש ן איבערבלי ק וועג ן אונזע ר אזו י טראגיש אומגעקומענע ר שטא ט בענדין . ניש ט געקוק ט דערויף, ווא ט עם אי ז שוי ן זינ ט דא ן אריבע ר 12 יאר, אי ז ניש ט פארא ן קיי ן ס ך צוצוגעבן. מי ר ברענגע ן דעריבע ר ד א אי ן א קאנדענסירטע ר פאר ם די פרש ה פו ן אומקום . גליינצייטיק האב ן מי ר זי ך באמי ט אויסצוברייטער ן ד י ידיעו ת און ברענג ן ניי ע קוועל ן אי ן גביו ת עדו ת פו ן דע ר צייט, אבע ר כד י צו באקומע ן א פולשטענדי ק או ן א גענו י בילד, מו ז דע ר לעזע ר אוי ך אנקומען צו ם העברעאיש ן טיי ל פו ן בוך . ליידער, אי ז אונ ז צולי ב פארשידענע סיבו ת ניש ט מעגלע ך געווע ן צ ו איבערזעצ ן אל ע ארטיקלען פו ן איי ן שפרא ך אי ן דע ר צווייטער .
מיר ברענגען אויך אייניקע קורצע אויסצוגן פוגם "טאגבוך" פון היסטאריקער — מארטירער ד״ר עמנואל רינגעלבלום, וואס איז געפונען געווארן נאך דער באפרייאונג פון פוילן און פארעפענטלעכט געווארן דורך דער יידישער היסטארישער קאמיסיע, אין ווארשע. הגם די פרטים זענען באקאנט, זענען זיי אבער כאראקטעריסטיש פאר די שטימונגען און קלאנגן אין געטא ווארשע, און אין פוילישן יידנטום בכלל אין די אומקום־טעג . די רעדאקציע •■יי ענדין איז געווען פון די וויכטיקסטע און פארווארצעלטסטע 21** יידישע קהילות אין פוילן, אין איינעם פון די רייכסטע געביטן פון לאנד — פון דער קוילך און אייזךאינדוסטרי. ביזן יאר 1939 האבן אין שטאט געלעבט ביז 30 טויזנט יידן, בעת דער מלחמה איז די צאל אויסגעוואקסן ביז 40—45 טויזנט . בענדין האט געשעמט מיט איר גרויסער צאל הארעפאשניקעס, האנטווערקער, קליינהענדלער, פאבריקאנטן. הונדערטער יידישע פא־ בריקן האבן געשיקט זייערע סחורות אין נאענט אויבערשלעזיען. יעדע האלבע שעה איז אהין ארויס א צוג פול־געפאקט מיט יידן און געפעק און א צאל. די שטאט האט געקאכט און געזידט, אלעס האט געארבעט. און ווען א פרעמדער איז געקומען קיין בענדין, האט ער זיך געווונדערט אויף דער געוואלטיקער ענערגיע וואס יוירט אין די בענדינער יידן .
אזוי האט בענדי ן געלעבט און געשאפן אס ך דורות, און זי ך געגרויסט מיט אירע אימפאזאנטע דערגרייכונגען פון יידישן אוג־ טערנעמונגס־גייסט, סיי אויפן עקאנאמישן, סיי אויפן קולטורעלן געביט. האט דאך בענדי ן געהאט איינע פון די שענסטע געביידעס וו ו ע ם האט זיך געפונען די יידישע גימנאזיע, האט זי דאך געהאט די אמביציע צו האבן די איינציקע שול אין פוילן, וואס איז אינערלעך אויסגעמאלט געווארן דורך דריי יידישע קינסטלער — אפעלבוים, האנפטקע און ציגלער! די שטאט איז כמעט געווען קריסטךריין. בענדין, וועלכע מ׳האט גערופן "ירושלים דזאגלעמביע" האט געהאט א גרויסע השפעה אויף אלע ארומיקע שטעט און שטעטלעך סיי גייסטיק, סיי מאטעריעל. ביז עס איז געקומען דער גרויסער שטורעם — און צוזאמען מיט דעם גאנצן פוילישן יידענטום, איז אויך דאס שיינע יידישע בענדין, וואס האט געהאט הינטער זיך א דורות־לאנגע געשיכטע, איז אין פארלויף פון פיר יאר אפגעווישט געווארן דורך א מערדע־ רישער האנט; ליגנדיק הארט פאר דער דייטשער גרענעץ, איז בענדי ן געווען פון די ערשטע שטעט ווא ם די דייטשן האבן באזעצט אין איין שאס.
די יידישע יוגנט האט זיך געגרייט צו שטעלן א ווידערשטאג און פארלאנגט געווער פון דער פוילישער מיליטערישער מאכט. אבער ליידער איז דער פארלאנג נישט דערפילט געווארן. די פוילישע פא־ ליציי און דאס מיליטער האבן נאך פרייטיק פארלאזט בעבדים אן קאמף, און שוין זונטיק האבן די דייטשן באזעצט די שטאט. נאך שבת זענען טויזנטער יידן, גאנצע פאמיליעם, ארויס פון שטאט און זיך געלאזט אין וועג צו דער רוסישער גרענעץ, אבער זייער ווייניק האבן זיך צו איר דערשלאגן. ווייל גאנץ פוילן איז אריינגעפאלן אין א שוידערלעכן כאאם. נישט די ציווילע, נישט די מיליטערישע מאכט האבן געקענט באהערשן די לאגע. אלע וועגן, אלע באן־ליניעס זענען פארשטאפט געווארן דורך צענטליקער טויזנטער פליטים),! נישט קיין באן, נישט קיין אויטא, אפילו דאס מיליטער האט זיך נישט געקענט פריי באוועגן. אזויארום האט זיך דער גרעסטער טייל פון דער יידישער באפעלקערונג געמוזט אומקערן א היים. נאר א גאנץ קליינע צאל יונגע מענטשן האבן זיך דערשלאגן ביז דער רו־ סישער גרעניץ. דער אנהויב פון דער נאצי-הערשאפט באלד אין צווייטן טאג פון דער דייטשער הערשאפט אין שטאט, האבן זיי אויפגעהאנגען צוויי יידישע בעקער — םטא ו וסקי און כץ.
דער רריטער קרבן פון דער דייטשער טעראר אין שמאט איז געווען מרדכי צוקערמאן א ברודער פון אביגדור. דאם איז געווען דעם 8־טן סעפטעמבער 1939. פרייטאג ביינאכט זענען די דייטשן באפאלן דאס הויז אויף דער בערעק יאסעלאוויטש גאס נר. 2, און ארויסגענומען אלע מענער אויף דער וואסער בריק, זיי ׳געשלאגן - 185 -