עקטפאזע־רעדע, וואט האט געדויערט דריי שעה, האבן זיי נישט געקענט איבערצייגן אין דער פאלשקייט פון זייער פאליטיק און אין דער ריכטיקייט פון מיין פאליטישער איינשטעלונג. זיי האבן נישט געוואלט, אדער זיי זענען גישט געווען פעאי קמיד צו פארשטיין, און צוליב דעם וועלן די טרויעריקע רעזולטאטן נישט לאנג לאזן אויף זיד ווארטן. איצט, מיינע העדן, פארגלייכט דאס אלץ מיט דעם, וואט ע ט קומט פאר א ץ אונזער ראיאן. די זאגלעמביער קהלוו ל זענען שטארק ארגאניזירט און בילדן א כוח, א דאנק דעם, וואט זיי זענען פאראייניקט אין איין צענטראלע, אונטער מיין לייטונג. פון דער צענטראלע באשטימען מיר אלע באפעלן, וואט ווערן פינקטלעך אויטגעפירט. אונזערע פינאנסן זענען געזונטע, און צו אונזער דיטפאזיציע שטייען גרעטערע געלד־סומען. דער אדמיניסטראטיווע אפאראט רופט ארויס א פארווונדערונג ביי די דייטשע מאכט־אר־ גאנען מיט וועלכע כ־קום אין בארירונג. אונזער הילפם־דעפארטא־ מענט דערנערט טויזנטער קינדער און דערוואקסענע. דער "אר־ בעטם־איינזאץ" פילט אויס זיין נארמאלן קאנטיגענט, און אין די "שאפף גייט די ארבעט נארמאל. דאס וויכטיקסטע איז, אז אונזערע באציאונגען מיט דער מאכט שטיצן זיך אויף קעגנזייטיקן צוטרוי, און מיר פון אונזער זייט האבן נישט קיין שום סיבה זיך צו בא־ קלאגן...
"איצט — זעצט איבער פא ר — שטייען מיר פאר איינעם פון די שווערסטע פאר אונז פראבלעמען. הגם אונזער געגנט געפינט זיך, לעת עתה, אין א פריווילעגירטן מצב, און איז ענלעך צ י א ן אאזים אין א גרויסן מדבר, דראט אונז נאך די סכנה פון אויסזיד ־ לונג, וואט וועט טראגן ביי אונז, ווי עם פארזיכערט די מאכט, א מילת כאראקטער. מיר זענען זיכעה אז אויפץ גאנג 9ון דעה "אקציע" וועלן מיר האבן די גאנצע השפעה, אזוי ווי עט איז געווען ביי אנדערע "אקציעס". דער טערמין איז נאך נישט באשטימט" ' אבער מיר מוזן שוין מאכן פריער די געהעריקע הכנות, צוליב וואט, מייגע •הערן, כ׳האבער אייך גערופן צו דער היינטיקער באראטונג; • אונזער הנחה איז געווען, אזוי האף איך וועט עט ווייטער זיין, אז אלץ וואט די דייטשן ווילן אויטפירן אין באצוג צו יידן — ווערט אויטגעפירט דורך אונז אליין. אזוי איז געווען מיט די פארשידענע זאמלונגען פון פוטערם, וואל־מאטעריאל, עלעקטרישע מכשירים, ביי־ און שרייב־מאשינען, פאטאגראפישע אפאראטן א. אז. וו. אראם פון דעם וועג טארן מיר נישט, ווייל דאס וואלט געהייטן, אז מיט אייגענע הענט שטירצן מיר א ווערק פון דריי־יעריקער טעטיקייט. כ׳בעט אייך. מיינע העת, אז איר זאלט נעמען א ווארט אין דער פראגע, און נאך א זאכלעכער דיטקוסיע וועלן מיר רעזומירן די ארויטגעזאגטע מיינונגען אין אנעמען באשלוטן. ווער בעט דאם < ווארטז..."
נאד אמיינונגס־אויסטויש, בעת וועלכן אייניקע אנטיילנעמער האבן ארויסגעזאגט דעם געדאנק, אז אונזער היסטאריע ווייסט נישט צו דערציילן פון א עובדה, אז א יידישע קהילה זאל ארויסגעבן דעם שונא אן עדה פון יידן אויפן צו פארניכטן זיי, שטיצענדיק זיך אויפן רמב״ם וועלכער האט אונז געלערנט, אז אפילו איין מענטש טאר מען נישט אויסליפערן צום טויט און ודאי נישט א גאנצע געמיינ־ שאפט, הגם עס דראט א סכנה דער גאנצער שטאט, — נעמט דאם ווארט ווידער מערין, זייענדיק אויפגערעגט, דעריבער טאקע האט ער גערעדט אין א שארפן הויכן טאן : — "פיל געזונט האט עס מיד געקאטט, אז כ׳זאל אויטהערן רוהיק מיינע פאררעדנער און זייערע קינדערישע אויספירונגען . אונז׳ יידן,,*זאבן תמיד געפעלט מנהיגים, וואט זאלן דענקען פאלי־ טיש־רייף, מיט מוט און שוווגב תמיד זענען מיר געווען פארט§
אין רבנישער פאליטיק, ווו מיר האבן באוויזן געגעבן בקיאות אין יעדער שטאט אין שטעטל זענען פארגעקומען לענגערע קריגן־ רייען איבערן כסא־רבנות, וועלכע האבן פארשלונגען אונזער גאנצע געזעלשאפטלעכע וואכזאמקייט, פארנאכלעטנדיק וויכטיקע פראב־ לעמען לטובת דעם כלל. און אויב איך, וואס כ'האב איבערגענומען מיט א שטארקער האנט דעם רודער פון אונזער פאליטיק, קום צו אייך מיט געזונטע געדאנקען און פלענער, געפין איך נישט צווישן אייך קיין פארשטענדעניש צו דער זאך. וועמענס פארדינסט איז עט, ווען ביי אונז הויבט מען ערשט אן צירע וועגען דער אויטזידלונג, בעת עס זענען שוין לאנג אויטגעזידלט געווארן די יידן פון דייסש־ לאנד פון די אקופירטע לענדער און פון גובערנעמענט פוילן? ווען נישט די קלוגע פאליטיק פון דער צענטראלע אונטער מיין לייטונג, וואלט שוין קיין צייכן נישט פארבליבן פון זאגלעמביער יידן. יא. שוין לאנג דראט אונז די אויטזידלונג — כ'בץ זיך איצט מודה — וואט ט'איז אונז געלונגען לעת־עתה אויסצומיידן, אבער איצט מוזן מיר זיך מיט דער פראגע ערנסט פארנעמען, ווייל זי איז אויך שוין ביי אונז אקטועל. כ'האב זיך געוואלט מיט אייך, מיינע הערן, בא־ ראטן, און אנשטאט צו הערן פון אייך עפעס פאזיטיוועס אן דעם ענין, האב איך געמוזט געדולדיק אויטהערן במשך פון צוויי שעה נארישקייטן און דערצו האב איך נישט קיין צייט... "
אנשטאט זיך צו פארנעמען מיט רעאלער פאליטיק ראט מען מיך, אז כ׳זאל איצט לערנען דעם רמב״ם און זיין תורה... דאם לאז איד איבער די ראבינער און אנדערע יידישע געלערנטע, ווייל דאם איז זייער פאד און באשעפטיקונג, אבער איד אלם פאליטיקער, מוז שטיין אויף דער וואך און היטן אונזערע אינטערעטן, באש ר1 י ביז־איצטיקע פראקטיק האט באוויזן, אז אונזער פאליטיק איז געווען א ראציאנעלע וואט האט באמת געהאט ערשטקלאטיקע רעזולטאטן..." "איר זענט אין דער מיינונג, אז אונזערע קהלות זאלן זיך דירעקט נישט פארנעמען מיט דער אויסזידלונג. איבערלאזענדיק דאס דער דייטשער מאכט. כ׳וואלט באגאנגען די גרעסטע נארישקייט, הערנדיק אייערע עצה. וועלכער מיושבדיקער פאליטיקער וואלט געקענט בא־ שליטן, אז מיר זאלן זיך פארלאזן אויף דער דייטשער מאכט גופא, אז זי זעלבסט מיט אייגענע הענט, זאל מאכן איבער אונז אן אפע־ ראציע ז אין אזא פאל זע אידאיין אונזער באלדיקן טוף. כ׳האב נישט קיין ברירה און כ׳מוז זיך מיט דער אויטזידלונג באשעפטיקן, הגם כ׳ווייס, אז דאס איז נישט קיין דאנקבארער און פאפולערער וועג, אבער כ׳מוז אויף דעם וועג גיין.
״איד זעלבס טוועל מיט דער אויסזידלונג אנפירן, — רופס ער אוימ מיט א גרעטערן פאטאס — אוי ךווען איר אלע זאלט זיין קעגן מיר, אפילו מייגע נאנטטע חברים אין דער ארבעט. די הים־ טאריע וועט משפטץ ווער פון אונז האט געהאט רעכט... " נאך דער דאזיקער רעדע האט שוץ מער קייגער נישט גערעדט, איינזעענדיק אז יעדעס ווארט איז איבעריק א ץ צוועקלאז. קיינער איז שוץ נישט ביכולת איבערצוצייגן מערינען, אז זיין וועג אויף וועלכן ער גייט איז א פאטאלער. פאלשער א ץ סכנות׳דיקער. דער דירעקטאר דרייער, דער "פראטעקטאר" פץ זאגלעמביער יידן און דער "פריינט" פץ מאניעק מערינען און פרוי טשארנא. האט דעם 4־טן אויגוסט, 1943, מודיע געווען דער דייטשער צעב־ טראלער מאכט פאלגענדעס: ״זינט נעכטן דעם 3.8.1943, איז מיין קרייז אפגערייניקט געווארן פץ די יידן. מיט דער ליקווידאציע פץ יידישע פארמעגנס באשעם־ טיקן זיך די שטאט־ראטן פץ טאסנאץיץ און בענדץ, וועלכע כ׳האב באאויפטראגט צו ירשענען די יידישע מיאגטקעס. לשם אינפאר־