וי אַזױ עס PR מעגלעך געווען, IN אַזעלכעס זאָל פּאַסירן, וי אַזױ ONT PN מעגלעך, PT PD PN INT געטראַכט, אַז אין ביאַליסטאָק, וואו אידן האָבן געלעבט 800 יאָר, איז איצט ניטאָ קיין שום צייכן PNR OND פאַרבונדן 709 אַמאָליקן אידישן לעבן?! עס PN גאָרניט פאַרבליבן פון דעם אַמאָליקן אידישן לעבן, אַלץ PR פאַרשוואונדן TIN אָפּגעװישט געװאָרן. MN איז ONT מעגלעך? VON גאָסן PR איצטיקן ביאַליסטאָק, INT אַמאָל TWIT געווען אידן מיט אַ אידיש לעבן, TIT געװואָרן איבערגעבויט, מיט אַ נייעם אויסזען, yor won נעמען. וועגן אידן און אידישן לעבן, WAIN PN גאָרניט פאַרבליבן... " זייענדיק PNR ביאַליסטאָק, האָט מאַקס ראַטנער געוויזן זיינע משפּחה-מענטשן TID PUT ONT pT קינדהייט, אויף טשיסטע 4, PD ראָג פּאָלנע. זייענדיק PN ביאַליסטאָק, TN כאָטש דאָרט PR ניטאָ קיין צייכן TD דעם אַמאָליקן אידישן לעבן, -- האָט מאַקס ראַטנער איבערגעגעבן -- ONT ער געדענקט אַלץ TID אַמאָל. ער ONT ONT געזען וי AND זיינע TIN אָט דאָ פלעגט זיין מוטער אַמאָל קויפן פיש, ניט ווייט פון זייער הויז איז געווען די שוהל, PRON DN דער פּלאַץ וואו ער פלעגט Pr שפּילן מיט אַנדערע קינדער. PN, האָב געקוקט אויף די ערטער -- PON YM UNM געזאָגט פריינט ראַטנער --- INT PR געטראַכט וועגן דעם אַמאָל, עס PR ביי מיר געווען וי אַ חלום, אַ חלום, ניט מער, אַ חלום OND ווערט גלייך ON צערונען...
אויף זיין באַזוך PR פּױלן, PR מאַקס ראַטנער PIN געווען PN װאַרשע. PIN דאָרט ONT PR זעלבע, מיט דעם אַמאָליקן אידישן לעבן. אַלץ PN אָפּגעװישט, פאַרשוואונדן, ער PR געווען אין PR YWIRD דער דאָרטיקער נאָזשיק- שוהל, אויף טװאַרדע גאַס. האָט ער דאָרט געטראָפן עטלעכע עלטערע אידן. די טישן אין דער שוהל, די בענק, סידורים TX ספרים, זיינען פול מיט שטויב. פון דעם איז צו זען, PY VAY ONT IN באַנוצט, מאַקס ראַטנער האָט PIN געפירט זיינע משפּחה: מענטשן PP אוישוויץ, IND עס איז געווען דער טרויעריק- באַרימטער טויט-לאַגער ביי די נאַציס. ,אַ באַזוך PR אוישוויץ -- האָט געזאָגט פריינט ראַטנער -- מאַכט אַ שרעקלעכן איינדרוק. ווען מען איז דאָרט, איז TM װאָלט געווען אַרומגערינגלט מיט שאָטנס פון די מיליאָנען אומ- געבראַכטע דאָרט מענטשן, די מערסטע אידן. וויפל מען לייענט און מען הערט וועגן די פאַרברעכנס פון די נאַצישע רוצחים, קען מען אָבער PON ONT ניט באַגרייפן “AND TIN שטיין, אויב TV זעט ONT ניט מיט די אייגענע אויגן" מיט גרויס טריישאַפט טראָגט מיט PT מאַקס ראַטנער דעם יחוס פון דער אַמאָליקער אידישער ביאַליסטאָק, ONT) TX PN VINA אַלעמען, ביאַליסטאָקער TPR 351
קינדהייט האָט ער, PT PR היים PR ביאַליסטאָק, אין זיך אײינגעזאַפּט ליבע TIN װאַרעמקייט צו PIN ישראל. “WTA ציילט דערביי וי אַזױ ער געדענקט FN] גוט די צייט TID סוף 1917 ווען ענגלאַנד ONT אַרױסגעגעבן די באַלפור- דעקלאַראַציע, ONT OND אָנגעזאָגט דעם שפּעטערדיקן אויפקום פון דער אידישער מדינה. PNR יענער צייט, “WT ציילט פריינט ראַטנער, ווען ער PN געווען אַ אינגל DOIN TID יאָר, געדענקט AY וי אַזױ זיין ליבע מוטער האָט TD זיך ADNAN ענומען אירע גאָלדענע אויערינגלעך ONT DN אַוועק- געגעבן IND די פּיאָנערן-חלוצים PR פּאַלעסטינע. פריינט ראַטנער TIN PR שטאָלץ מיט דעם OND ער ONT געלערנט אין דער ערשטער אידישער העברעאישער גימנאַזיע אין ביאַליסטאָק, OND איז געווען אויף אַ הויכער ניוואָ. ON די ליבע IW ישראל ONT ער ONT אײינגעזאַפּט “TDP TPT PR הייט, טראָגט A מיט PT אַלע יאָרן, PIN PNR ON TIN מיט PT צוגעבונדנקייט צו דעם אַמאָליקן אידישן ביאַליסטאָק, דער יחוס פון זיין אָפּשטאַם, OND ער טראָגט מיט PIN PT אַלע יאָרן דאָ, אין דער נייער וועלט. וי מיר זעען, שטערט OI ONT דעם ליבן מאַקס ראַטנער PT PR דערפאָלגרייכן לעבן, װאָס ער פירט NT באַגלײט מיט געהעריקע דערגרייכונגען.
מיט עטלעכע יאָר צוריק, אין 1976, איז מאַקס ראַטנער געפאָרן אויף אַ באַזוך PP ביאַליסטאַק, PT אַמאָליקע היים. ער UNA אויף PT רייזע PIN מיטגענומען TT POT טשאַרלס, קוזינען און אַנדערע משפּחה-מענטשן. צוזאַמען זיינען זי געווען צוועלף INTIS פריינט ראַטנער PT ONT אַלעמען געפירט אין זיין אַמאָליקער היים, INT ער PN געקומען אויף דער וועלט, OND עס PR געווען PT קינדהייט. ער ONT געװאָלט, IN זיינע משפּחה-מענטשן זאָלן זען און וויסן, סיי דעם יחוס TD דער אַמאָליקער אידישער ביאַליסטאָק, YD OND PAIN עס PR געװאָרן פון דער אַלטער פאַרװאָרצל- טער אידישער קהילה, YOR] שרעקלעכן חורבן בי היטלערץ, ,קומענדיק קיין ביאַליסטאָק -- ONT דערציילט מאַקס ראַטנער -- האָב איך דאָרט געטראָפן אַ הייפל אידן, בלויז עטלעכע עלטערע, צעבראָכענע, וועמען מען דאַרף העלפן. קומענדיק קיין ביאַליסטאָק איצט 55 יאָר PRO OY TINT בין TD דאָרט אַװעק אַלס יונגער בחור, ONT מיך דערמאָנט פיל TD די אַמאַליקע יאָרן, פון העכער אַ האַלבן DIY TITAN? צוריק. INT PR WN IAN אַרומשפּאַצירט, IND עס TANT אַמאָל געוואוינט אידן, IND עס PN דאָרט געווען אַ “AND צווייגטער אידישער לעבן, האָב PNR ניט געקענט באגרייפן דער בּיאַליסטאָקער יזכּור-בוך