רבנים 145 ר׳ אליהו מרדכי איז געפאלן א פארווונדעטער מיט א קויל אין זײט. שפעטער, װען ר׳ אליהו מרדכי איז מיט ג־טס הילף אויסגעקורירט געװארן פון דער געפערלעכער װונד, פלעגט ער זאגן אז ער האט די דײטשן פארשאלטן בזה הלשון ״אויב איר האט געװאגט אויף מיר צו שיסן װעט איר שוין װײטער ניט גײן, נאר אויף דעם בערגעלע װעט איר בלײבן שטײן״... אין דער װירקלעכקײט זײנען טאקע די דײטשן פארבליבן אויף דערזעלביקער העכערער לאנד־פאזיציע ביי די פינסקער בלאטעס, לאזנדיק דער רוםישער ארמײ צו ליגן אין די בלאטעס. קומענדיק אביסל צו זיך, האט ר׳ אליהו מרדכי אײנגעזען אז צו פארבלײבן אויף װײטער אין כאלאזשי איז ניט מעגלעך; ערשטנס, צוליב די רוםישע קוילן, און צװײטנס, צוליב דעם גרויסן הונגער וואס האט דאַן געהערשט אין די געגנטן ביים פראנט, איז די צױוילע באפעלקערונג געצװונגעװארן צו עװאקואירט װערן טיפער צום הינטערלאנד. אזוי ארום איז אויך ר׳ אליהו מרדכי געװארן געצװונגעװארן צו גײן אין גלות צו זײן אײדעם אין הארבאכע. ה.

מיטן אנקומען אין דארף פון א צאל יקדישע פליטים איז אויסער די עקאנאמישע פראגע אויך ארויפגעשוואומען די חנוך־פראגע. איבערהויפט ווייל קיין ישיבות האבן אונטער אזעלכע אומשטאנדן ניט געקענט עקזיסטירן, און קינדער האט מען געדארפט לערנען. האט ג׳ געהאלפן און צווישן די פליטים אין הארבאכע איז אויך אנגעקומען א ■באװומטער רב, אויף װעמען עס איז געפאלן דער גורל צו זיק דער ראש הישיבה פאר דער קליינער צאל בחורימ׳לאך, וואס האבן גע־ האלטן בײ׳ם לערנען און צו קיץ ישיבה זיך ניט געקענט דערשלאגן, עטליכע פון די תלמידים, וג ם אני בתוכם, האבן באלד אפגערײניקט און צורעכטגעמאכט א פארלאזענע גוײשע הײזל און איר מקדש געװען פאר א מקום־תורה װאס איז באמת געװען א צירונג פאר דעם ײדישן קבו ץ אין הארבאכע פאר דער גאנצער צײט פון דער דײטשישער אקופאציע. אט די דאזיקע קליינע הײזל האט אויך זוכה געװען אז ר׳ אליהו מרדכי דער כאלאזשינער זאל דארטן מאכן זײן שטענדיקע דירה.

זײענדי ק מי ט ר׳ אליה ו מרדכי׳ ן צוזאמע ן דע ם גרעםט ן טײ ל פו ן טא ג אי ן אי ץ װוינונג , זײנ ע אל ע אונזער ע חברי ם געװע ן פאראינטערעםיר ט צ ו באאבאכט ן או ן זי ך באקענע ן מי ט זײ ן התנהגו ת או ן שײג ע מדות . נאטירלעך , האב ן .מי ר באל ד אײנגעזע ן א ז לוי ט זי ק סדר־הלמודי ם האב ן מי ר פא ר זי ך א פשוט׳ ן ײדן , װא ם מו ז אנקומע ן צ ו ספרי ם פו ן עברי ־ טײטש ן אבע ר דערפא ר הא ט זי ך צ ו יעדע ר געלעגנהײ ט גע ־ לאז ט שפיר ן זײ ן גײסטיקע ר אויפברוי ז או ן פלאמיקע ר ציטער , איבערהויפט , בײ ם באדויער ן או ן באקלאג ן ד י צרות־הכלל . באזונדער ס צופריד ן פלעג ן מי ר זײ ן אי ם אויםצוקלער ן עפעם . א ן אומפארשטענדלעכ ן עני ן פו ן א מאמ ר חז״ל .

עס האט לאנג ניש ט געדויער ט או ן די ײדן האב ן אויסגע ־ פונע ן דע ם מקום־מנוח ה פו ן דע ם כאלאזשינע ר או ן מע ן הא ט אנו.ערויב ן קומע ן צו אי ם מי ט בקשו ת קײ ן הארבאכע . אײ ן זא ך הא ט זי ך געלאז ט שטאר ק אנמערקן , א ז זײנ ע אמאליק ע אנגעשטרײנגט ע איבערלעבועע ן האב ן אוי ף זײ ן געזונ ט גע ־ לאז ן א שטארק ן רושם . ערשטנם , פלעג ט ע ר זי ך זײע ר בא ־ קלאג ן א ז ע ר פיל ט שטעגדי ק קאל ט צולי ב דע ם טראגיש ן צופא ל װא ם ע ר אי ז פו ן ד י דײטש ן דע ם ערשט ן יא ר צ ו כ ל נדר י פארווװנדע ט געװאר ן או ן אי ז אפגעגאנגע ן מי ט בלוט . אז ן צװײטנס , פלעג ן אי ם שטענדי ק אי ן ד י זומערדיק ע הײס ע חדשי ם תמו ז או ן א ב באהערש ן אומרואיק ע או ן נערװעז ע געפילן . אי ן אז א צײ ט האב ן מי ר געהא ט פא ר אונזער ע אויג ן ני ט דע ם ענױות׳דיקן , שטיל ן ר ׳ אליה ו מרדכי׳ ן נא ר א שטורמדיק ן קנא י או ן קעמפע ר פא ר ײדישקײ ט או ן טראדיציע . הא ט ע ר נא ר אוי ף עמיצ ן געהא ט א פארדאכ ט אל ם ״געכאפט ״ אי ן דע ר ימעשה.. . הא ט יענע ר גיש ט געטאר ט זי ך װײז ן פא ר אים . פי ל פו ן זײנ ע חםידי ם מאריב ע פנו ת העול ם האב ן שוי ן געװום ט א ז ד י דאזיק ע צװ ײ מאנאט ן דאר ף מע ן דע ם כאלא ־ זשינע ר צו־ר ו לאזן . או ן א ט א פא ר אילוםטראציע ס װא ס זײנע ן כדא י צ ו דערמאנען : ע ס קומ ט ארײ ן צ ו אי ם אי ן ד י דאזיק ע מאנאט ן א יונגער ־

מאן װעלכער איז געקומען גאר פון מרחקים און װיל ניט אנדערש, אז דער הײליקער צדיק זאל אים א ברכה געבן. ״מה שמך?״ — גיט אים ר׳ אליהו מרדכי א פרעג. ״אברהם־יצחק״, קומט א תשובה. ״א־װא, װאם פאר א ■שײנער נאמען, אברהם ויצחק״.. . — גיט ר׳ אליהו מרדכי א זאג אומגעדולדיק. — ״נו, זאג־זשע מיר, און ציצית טראגםטוי״ דער ױנגערמאן ד״א ט שוין דערשפירט אז ער איז ארײנגעפאלן און ער לויפט שוין צוריק צום טיר. אבער ר׳ אליהו מרדכי לויפט אים נאך וױ ניט מיט זײנע כחות און האלט אין אײן שטורעמען: ״אזא חוצפה, צו מיר אין הויז קומען אן ציצית״.. . און אט א צווייטער פאל׳ װאם מיר איז אויסגעקומען צו זען: ר׳ אליהו מרדכי טרעפט אן א ױנגן שוחט׳ א בחור װאם האט זיך באזעצט אין אונזערע מקומות׳ און װיל אז יענער זאל אים זאגן די באװומטע אגדתא אין בבא בתרא פון ״רבי פתח אוצרות בשני בצורת״ (בבא בתרא ח־א). ימאכט זיך להכעיס און עם מישט זיך אויף אין גמרא אביסל װײטער, מיט שווערע גמרא־װערטער, און עם איז ניט ארויסגעקומען אזוי פויגלדיק ניט איבערגעזעענדיקערהײט.. , ״זע־נאר״, — זאגט ר׳ אליהו מרדכי, — ״קוק אים נאר אן, דעם גרויסן קנא־ קער. ניט אנדערש װי דרײ טויזנט דאלאר נד ן גיב אים.. . בינםטו דאם װערט? דו קענסט דעם עפעס ז״.. . און יענער שוחט האט פארשעמטערהײט קוים זיך ארויסגעכאפ ט פון הויז .

אזעלכע ענלעךע פאלן האבן זיך געלוונט מערקן אין די צענדליקער, אייבערקומענדיק זיך תמו ז און א בענערװן־קראנק־ הײט׳ פלעגט עס אויסזען װי א שווערער שטײן וואלט זיך אראפגעקײקלט פון הארץ ניט נאר פון זײן אײגענער משפחה נאר פון דער גאנצער ײדישער סביבה׳ ביי וועלכע ר׳ אליהו