מיט גרויס צער און צארן הויבן מידאן צו זאגן יזכור גאך אונדזערע משפחות און נאך אלע קדושים (בערך 7־8 מיליאן), וועלכע זענען אזוי אכזרױת׳דיק דער׳הרג׳עט געווארן דורך די דײטשישע מערדער ימ״ש אײגנטלעך, איז אלעס, וואס עס איז געשדיבן געװאדן ביז דאנען, — א יזכור יכמעט ס9 פראצענט פון די אלע בילדה װאס זײגן דא געדרוקט געװארן אין בוך ביז דאנען; און ספעציעל, װאו עס שטײט הי״ד (השם ינקום דמו, דמה אדער דמם), זענען פון קדושים! דאס גאנצע בוך איז א ״יזכור־ספד״ — מעד גישט ^װאס דא אין דער ספעציעלער אפטײלונג פון ״חורבן און אומקום״, איז קאגצעגטרירט און עס ווערט געבראכט צום אויסדרוק באדיכו ת די גאנצע ״מגילת־ איכה׳ / די ״מגילת־אש״ (און ״אש״) פון א פארברענטער שטאט מיט ײדן״ י מיר שפיד ן זײערע יסורים און הערן זײערע געװײגען; און באזונ־ דערס, מיר הערן זײער לעצטן —^״שמע ישראל!״ און רוף צו נקמהי..!

בײם צוגויפשטעלן און באארבעטן דעם חורבן־מאטעריאל האבן מיר זיך אנגעטראפן אויף פיל סתירות און איבער׳חזדונגען. אײניקע פון זײ האבן מיה װא ס הא ט זיך געלאזט, ריכטיק־געשטעלט. אבער אין מײגסטע פאלן האבן מיר מיט א כױן געלאזט ױ עדי־ראיה, די דערצײלער, װאס האבן אלײן איבערגעלעבט דעם חורבן, צו דערצײלן פרײ און אפ^; מיד האבן זײ געלאזט אויסצודריקן זײערע פאר־און־ קעגן מײנונגען/געפילן און פאראורטײלן אין די פײנלעכסטע ענינים, װי עס איז למשל דער ענין ״ױדען־דאט״ און ״געטא־פאליצײ״... װײל יעדער אײנער האט געזען זאכן און געפילט אנדערש װי דער צװײטער... מיר דארפן ג^ישט פארגעסן, אז די ײדן אין געטא האבן געהאט צו טאן מיט״א ראפיגירט רוצח, װאס האט גאר נישט זײנס גלײכן אין דער גאנצער װעלט־געשיכטע! דער דײטש האט זײן מארד איבער דעם ײדישן פאלק אויסגעפלאגעװעט מיט טײװלאנישער כיטרעקײט און קאלט־ בלוטיקײט! ער האט אנגעװענדט די שוידערלעכסטע ליקװידאציע־מיטלענס

װאס קען גאר געבן. ער האט געגוצט צינישע און כיטרע שטיק^ און ווען גויטיק — אפילו א שמייכל, אויפֿצו פארגארן זיינע קרבנות צום אומשלאג־פלאץ. ביז דעם אומקום, זײנען ײדן דורכגעגאנגען ״שבעה מדורי גיהגום׳ / אזוי, אז מען האט פשוט געבעט אויף זיך דעם טויט ♦ דער דײטשער מארד־סיסטעם איז געװען צו מאכן הערשן אײן ײד איבערן צװײטן. ע<האט געװאלט, אז די ײדן אין די אפגעשלאסענע געטאס זאלן זיך רײסן און בײסן און פארטיליקן איינע די אגדערע. האבן ײדן געהאט אויסצושטײן גרויסע נסױנות. און פיל זײנען טאקע מרכגעפאלן. האט מען זיך, װי טדינקעגדע אין ים, אנגעכאַפּט אן יענעמס האגט אדער האלז און געשלעפט אים צום אפגרוגד.. . און צום סוף, אז דעד דײטש האט שוין געהאט דעדגרײכט זײן ציל: זײנע קדבנות זײנען געליגן פאדפײניקטע; זייע דצלם־אלקים צעטראטן מיטן דײטשישן שטױול; אויסגעזויגן פון זײ דעם קליאק פון די בײגע דורך עבודת־פרך, הוגגעד און קעלט, אזוי אז ס׳איז שוין גישט געװען פארבליבן אין זײ קײן שום װידעדשטאנד און װילן צו לעבן, — האט דעד דײטשישער תלי ן דאן א ל ע מ ע ן ליקװידירט.. . אײנס איז קלאר, א גאר ערלעכער ײד האט נישט געקענט בלײבן לעבן.. .

געװיס, דער דײטשישער ד תלי ן האט זײגע מארדן אממײנסט ן אויס־ געפירט מיט פרעמדע הענט. עד האט געהאט זײנע געטדײע מיט־מער־ דער צװישן די גאציאנאליסטישע ״אוקראינער/װײס־רוסן/פאליאקן, אונגארן/ליטװינער און אנדערע רשעים/װעלכע האבן זיך גוט פאס־ מאקעװעט מיט ײדיש בלוט און האב־און־גוטס! און מיר טארן דאס קײנמאל נישט פארגעסן! אבער דער הויפט־מעדדעד/דער שר־הטבחי ם און תלי ן פון אונדזערע טײערע איז געװען דער דייטש! ימ ח שמו וזכרו! די קדושים האבן אוגד ז געלאזן א צװאה: ״צו געמען גקמה אין זײעדע אומברײגגער!״ און דער בעסטער אופן װי צו מקײם זײן די קדושים־ צװאה איז: אײביק צו געדענקען אונדזערע מארטידער! און אײביק צו געדענקען די תלינים! קײן שום מגע־ומשא מיט די דײטשן! יזכור! דוב װצרשצװסקי װי סע ן איך פארגעסן מיינע כרױער און שװןןססע ר צי קען איך פארגעםן מײנע ברידער אין פוילן, װאם װאגלע ן פארשמאכטע אין שרעקן פארהוילן, אנגםט פון די ברידער װאם זײנען פארבליבן,

דעם שוידערפוןדי, װעלכע װערן פארטריבן? צי קען איך פארגעסן די ײדישע קינדער, װאם האבן זייער קינדהײט פארלארן; די ײדישע ױגנט, װאם קרעכצט אײנגעבויגן, מיט אײביקן פײן אין די יארן? ווער װעט זײ אין שנייען, אין פראסטן דערװארעמען און אויך זייער בראך און פארצװײפלונג דערבארעמען? קײן ברויט ניט צו עסן, קײן װאסער צו טרינקען, כאטש קריך אין די זומפן זיך דארטן פארזינקען. זיי װערן געקלאמערט פון װילדע יםורים, זײ זײנען װי שיפלעך געװארפן פון שטורעם, זײ זײנען װי פײגלעך פון שפארבערם צעפרעסן, — װי קען איך מײנע ברידער אין פוילן פארגעסן? איך טראכט פון די ײדישע שטעטלעך, װאם קוקן מיט אויגן פארװײנטע, געבויגענעם רוקן, די שטיבלעך שטײען צעשראקךגעטוליעט, די שזלן נאר װי אין חלומות פארלױליעט, ווער װעט זיך דערבארעמען אויף זײ פונדערװײטן? געװיס װעלן קומען נאך ליכטיקע צײטן. דער רב בײם ארון־קודש אין װײטאג, אין שטומען, געװיס װעט, געװיס װעט משיח נאך קומען. ם׳װעט היטער פארשװינדן מיט האקךקרײץ־פאנען, מען װעט נאר מיט קללות זײן נאמען דערמאנען, װערן גלות׳דיקע ײדן אין פרינצן פארהוילן׳ דאך באלד — און די שונאים מיט גיפטיקע קוילן — װי קען איך פארגעסן מײנע ברידער אין פוילן?

אי ך טראכ ט איצ ט פו ן פויל ן אי ן היטלער ם מדינה , או ן ם׳האר ץ ווער ט צעברויז ט מי ט א בריענדע ר שנאה , פארװא ם האםטו , גאט , ז י פארשאלט ן אי ן לעבן ? מײנ ע ברידע ר א ן איכ ה א נײ ע געגעבן ? פלי ט דור ך פא ר מײ ן בלי ק מײ ן דראהיטשין , אי ז װער ן ד י אויג ן ב ײ מי ר פו ל מי ט ביטער ע טרערן , א ץ דראהיטשי ן אז ן אנדער ע פויליש ע שטעטלעך , דע ר קנו ט פײפ ט אוי ך פלײצע ם פו ן שװעמטע ר אז ן ברידער , או ן יעטװידע ר אכז ר זינג ט הארםט־װעםע ל ליז״ער . אי ך הע ר זײע ר תפילח , דע ר טוי ט זא ל שוי ן קומען , או ן ז ײ כאט ש באפרײע ן פו ן שאנ ד או ן פו ן קנעכטשאפט , או ן ז ײ כאט ש פארשיט ן אי ן קבר , אי ן שטומע ן — אי ז װ י קע ן אי ך איצטע ר דור ך טרער ן או ן גרויל ן פארגעם ן מײנ ע ברידע ר או ן שװעםטע ר אי ן פוילן ? ױא ל סלאנים , 1941 . ז.ז . 57 , 173 283