מאמען״ און אנדערע, װעלכע מ׳האט געװוסט אז זײ קומען פון אמעריקע. די לידער זײענען געװען זײער פאפולער. װו מ׳איז געגאנגען, האט מען געהערט זינגען ״א ברױועלע דער מא־ מען״, און מאמע ם װעלכע האבן געהאט קינדער אין אמעריקע, האבן פיל טרערן פארגאסן הערנדיק דאם ליד, באזונדערם האבן מאמע ם געװײנט װען מ׳פלעגט אויסזינגען די װערטער: ״א קדיש׳ל דער מאמען, דו זאלםט מײן זון ניט פארזאמען״. אזוי איז דאם לעבן געגאנגען רואיק ביז עס האט אויס־ געבראכן די ערשטע װעלט־מלחמה אין 1914. עס האבן זיך אנגעהויבן ביטערע צײטן. מיר האבן אױםגעשטאנען אםך מלתמה־לײדן: הונגער, עפידעמיעם, הריגות פון די באלא־ כאװצע ם א.א.װ. צוליב די שווערע מלחמה־יארן און שרעק־ לעכע איבערלעבונגען זײנען מײנע עלטערן געשטארבן. (מײן טאטע האט געהײסן ױדל לאנדאן). אין יאר 1925 האב איך חתונה געהאט פאר מיץ אומ־ פארגעםלעכן מאן, אברהמל פיאלקאװ, אין שטעטל םערניק, בײ פינםק, דארט װו משה פאריצקעם אײדעם, ר׳ װעלװל ז״ל, איז געװען רב. איך האב צוזאמען מיט מײן מאן און אונדזערע דרײ קינדער געלעבט א שײנעם לעבן. איך בין געװען גליק־ לעך מיט מײן פאמיליע־לעבן, איך האב געגעבן מײנע קינ־ דער א גוטע דערציאונג.

לײדער האט מײן גליק לאנג ניט אנגעהאלטן. װען היטלער, ימ״ש שמו וזכרו, איז ארוים באהערשן די װעלט, איז אונדזער װעלט פינצטער געװארן. פון דעם ערשטן טאג (יוני 1941), װען די דײטשן האבן באטראטן די ערד פון אונ־ דזערע שטעט און שטעטלעך, האבן זײ אונדז אנגעהויבן שלאגן, פײניקן, הרג׳נען, און האבן אנגערײצט אויף אונדז די ארטיקע אנטיסעמיטישע באפעלקערונג און זײ געגעבן די רעכט צו טאן מיט אונדז װאם זײ װילן. מיר זײנען אויס־ געשטאנען צרות פון די דײטשן און פון די ארטיקע גוים. די דײטשע מאכט האט ארויסגעגעבן א באפעל דעם מיר זאלן טראגן אויפן ארבל א ״מגן־דוד״ און אויפן הארצן און פלײצע אנגענײט א געל לאטע. דאם איז געװען אונדזער אורטײל פון די פארשאלטענע דײטשן אז קײנער איז ניט פאראנטװארטלעך פאר דעם טויט פון א ײד. טויטן א ײד איז געװען א שפאס פאר זײ. אזוי האבן זײ אונדז געפײניקט און אנגעטאן געברענטע צרות ביז מ׳האט אונדז רעגיסטרירט און פארשפארט אין א פינצטערער געטא ארומגעצוימט מיט שטעכיקע דראט, א, ןעם איז געװען פינצטער און ביטער •

ע ם זײנע ן ארומגעגאנגע ן קלאנגע ן א ז מ׳װע ט אונד ז דע ־ פארטיר ן קײ ן טרעבלינקע . אײניק ע האב ן געזאגט , א ז מ׳װע ט אויס׳הרג׳נע ן ד י עלטער ע מענטש ן מי ט ד י קלײנ ע קינדע ר או ן ד י ארבעטםפײאיק ע װע ט מע ן שיק ן אי ן א קאנצענטראצי ע לאגע ר אוי ף ארבעט . פונדעסטװעג ן האב ן מי ר נא ך אל ץ ד י האפענונ ג ני ט אויפגעגעב ן אפיל ו זײענדי ק אי ן געטא . מ׳הא ט געקלער ט אפש ר װע ט זי ך ענדער ן ד י ביטער ע היטלער־גזרה . מ׳הא ט געהאפט , א ז ד י װעל ט װע ט זי ך דערװיס ן װ י היטלע ר פײונייק ט אונדז , װע ט ז י אינטערװענירן . אסש ר אפעליר ט שוי ן ד י װעל ט צ ו היטלער ן א ז ע ר זא ל אפשטעל ן ד י שרעקלעכ ע אכזרױת , צ י דע ן װע ט ד י װעל ט שװײג ן װע ן היטלע ר מאר ־ דע ט אונדז ײ דא ס אי ז געװע ן ד י אײנציק ע האפענונג . מ׳הא ט געפאםט , געזאג ט תהילי ם או ן מ׳הא ט געהאפ ט אוי ף א ישועה . לײדע ר הא ט זי ך אונדזע ר האפענונ ג געענדיק ט מי ט א בלוט ־ באד.. . [או ן ד י גוט ע װעל ט הא ט געקוק ט או ן געשװיגן .—װ. ] אי ן אײנע ם א פרימארג ן האב ן געםטאפ א מי ט פאליצ ײ ארומגערינגל ט ד י געט א או ן מ׳הא ט ארנד ז פארטאג , האלב ־ נאקעט , אנגעהויב ן ארויםפיר ן צ ו דע ר שחיטה . פא ר מײנ ע