א קאפיט ל געשיכט ע 71 בעט ן בײ ם קאמענדאנט . פארשטײ ט זיך , א ז דע ר קאמיטע ט הא ט דע ם קאמענדאנ ט באדאנק ט מי ט מתנו ת או ן פרעזענטער . ב ײ יעדע ר געלעגנהײט , װא ם דע ר קאמיטע ט הא ט געגעב ן דע ם קאמענדאנ ט א דאנק־פרעזענט , פלעג ט ע ר זי ך פאטאגרא ־ פיר ן צוזאמע ן מיט ן ײדיש ן קאמיטע ט או ן אפשיק ן ד י פאטא ־ גראפי ע קײ ן בערלין , צ ו װײז ן דארט , װ י ״באליבט ״ ד י דײטש ע אקופאציע־מאכ ט אי ז ב ײ ד י ײדן.. . מיר , דע ר ײדישע ר קאמיטעט , זײנע ן אנגעגאנגע ן מי ט אונזע ר ארבע ט בי ז ד י דײטש ן ■האב ן פארלאז ן דראהיטשין . יב . ד י דײטש ע אײזערנ ע דיםציפלי ן ביסלעכװײ ז הא ט מע ן זי ך אנגעהויב ן צוגעװוינע ן צ ו דע ם אר ט לעבן . ד י אײנציק ע זאך , װא ס הא ט געדריק ט אוי ף פלאסטער ט ד י בלאטיק ע װעג ן או ן געבוי ט שאסײען . ד י ײדיש ע יונגעלײ ט זײנע ן געשלאפ ן אי ן פאלאטקע ם אי ן ד י גרעסט ע רעגענ ס או ן פרעסט . אי ז ניש ט קײ ן װונדער , א ז נאכ ן אפזײ ן עטלעכ ע װאכ ן אוי ף צװאנג־ארבע ט זײנע ן ז ײ געקומע ן אהײ ם צעבראכענ ע או ן קראנקע .
אין שטאט גופא האט קײנער נישט געטארט גײן װײטער פון בריק. האט אײנער פארבלאנדזשעט א פאר טריט װײטער פון בריק האט אים דער דײטשישער פאטרול צוגעבונדן צום בריק און ער האט אזוי געמוזט אפשטײן, א צוגעבונךענער, ביז נאכט. לויטן דײטשישן באפעל האט מען נישט געטארט באלײכטן א הויז, אין די אװנטן, מער װי מיט אײן נאפט־לעמפעלע. דעם ערשטן פרײטאג־צונאכט האבן די װײבער געבענטש ט ליכט א^ן געלאזן ברענען די ליכט מיט די לעמפעלעך. די דײטשע װאך־סאלדאטן זײנען געגאנגען פון הויז צו הויז און פארשריבן די נעמען. אויפן צומארגנס, ײדישער קאמיטעט גיט א מתנה דעם דײטשן קאמענדאנט אין 1916. פון רעכטס: זכריה שמיד, בירגערמײסטער (מיט דער פאף הערשל חיים לעװ, הרבימרידכי מינקאװיטש, ליפמאן פעלדמאן, ירמיה גראסמאן און איטשע מישאװסקי (לעצטע צװײ: מיליץ) דעם געמיט איז געװען די דײטשע סאלדאטסקע דיםציפלין און די צװאנג־ארבעט. מען האט זיך געפילט װי א געפאנגענער, נאך ערגער װי א קנעכט: דא גײ נישט, דאם טו נישט א.א.װ. אלע יידישע יוניגעלײט האבן געמוזט גײן אויף חדשים לאנג האקן די בוימער אין די וועלדער, װאם זײנען טראנס־ פארטירט געװארן קײן דײטשלאנד. זײ האבן צענומען די פויערישע כאטקעס אין די דערפער און מיט דעם געהילץ גע-
שבת פרי, האבן די דײטשן ארויסגעטריבן אלע פארשריבענע פרויען אויפן מארק, אויסגעשטעלט זיי אין רײען װי סאל־ דאטן, און געהײםן זײ מארשירן צום בריק, װו זי זײנען, אלס שטראף, אפגעשטאנען, אונטער א װאך פון באװאפנטע דײטשן, 4 שעה נאכאנאנד. די װײבער זײנען, נעבאך, געשטאנען אין אײנע שרעק, טאמער, װעלן די מענער אויפעסן די טשאלענטס און פאר זײ גארנישט איבערלאזן...