192 ש. ראָנאָזשינסקי --- נאָכן קריג... גיעזער נעמיינדע, איזן דער דענקמאָל אויפנעשטעלט געװאָרן ערשט יאָרן שפּעטער, | װוי איך האָב שוין אֶנגעוויזן, האָט יידיש לאָדזש נישט אָפּגעצייכנט עפנטלעך און נעמיינזאם די ליקוידאציע פון לאָדזשער געטאָ. אַ געלעגנהייט צו מאַניפעסטירן דעם טרויער נאָכן מאָרד איבערן יידישן ישוב פון לאָדזש, איז געװוען דער יאָרצייט פון װאַרשעװוער געטאָ-אױפשטאַנד. דעם יאָרצייט האָט מען דורכגעפירט פייערלעך יעדן יאָר אין די גרעסטע זאַלן פון שטאָט, מיט דער באַטײליקונג פון פאָרשטייער פון דער שטאָטישער און מלוכהשער מאַבט. צִ דער יידישער קאָמיטעט פון לאָדזש, וי דער צענטראַל- קאָמיטעט פון די יידן אין פּױלן, וי די לאָקאַלע יידישע קאָ- מיטעטן -- זענען צונויפנעשטעלט געװאָרן פון פאָרשטייער פון פאַרמלחמהדיקע פּאָליטישע פּאַרטײען. די איינציקע פּאַרטײ וועלכע האָט איר פֿאָרשטייערשאַפט נישט געהאָט אין דעם לאָדזשער קאָמיטעט, איז געווען די גרופּע פון אַמאָליקע , פאָל- קיסטן?. די דאָזיקע גרופּע איז געווען אן אומבאַדייטנדיקע. אויסער דעם, װאָס אין איר שפּיץ איז געשטאַנען מענד? באַל- באַרישסקי (געזעלשאַפטלעכער טוער, געשטאָרבן מיט עטלעכע יאָר צוריק אין מעלבורן), האָבן זיי מיט זיך נישט פאָרגעשטעלט קיין געזעלשאַפטלעכן כוח.
דער קאָמיטעט האָט זיך צונויפנעשטעלט פון פאָלגנדיקע פּאָליטישע גרופּן: ציוניסטן פון פאַרשידענע שאַטירונגען (אי- חוד, רעכטע און לינקע פּועלי-ציון, השומר הצעיר), , בונר" און קאָמוניסטן, וועלכע זענען געגאַנגען אונטערן נאָמען פון פּר. (פּוילישע אַרבעטער פּאַרטײי). אונטערן נאָמען , איחוד" האָט זיך גרופּירט די אַמאָליקע אָרגאַניזאַציע פון די אַלגעמיינע ציוניסטן. עס זענען אויך געווען אומפּארטייאישע מיטגלידער אין דעם קאָמיטעט. נישט געקוקט אויף דער טיפער אידעאָלאָנישער דיפערענ- צירונג פון די אַלע פּאַרטײען, האָבן די יידישע קאָמיטעטן גע- פונען אַ געמיינזאַמע פּלאַטפאָרם פון אַרבעט. די פּלאַטפאָרם האָט אָנערקענט די יידישע פאָלקס-אַספּיראַציעס אויפן געביט פון קולטור און בילדונג, און זיך געשטיצט אויף דער צוזא- מענאַרבעט פון באַפרידיקן די סאַציאַל-עקאַנאָמישע באַדערפע- נישן פון דער יידישער באַפעלקערונג אין פּולן. וי אַ סימבאָלֿ קען דינען דער פאַקט, װאָס דער ערשטער פאָרזיצער פון דעם צענטראלן קאָמיטעט פון די יידן אין פּולן אין געווען דער ציוניסט זאָמערשטײן, דער געוועזענער דעפּוטאַט פון פּוילִישן סיים, וועלכער איז גלייכצייטיק געווען א מיניסטער פון דער פּוילישער רעגירונג,
די געמיינזאַמע פּלאַטפאָרם, און אין אַ געוויסן זין -- די נעמיינזאַמע טאַלעראַנץ, האָט דערלויבט די יידישע קאָמי- טעטן אין פּױלן, דאָס מיינט אויך אין לאָדזש, צו פירן אַ גענונ אינטענסיווע און פּראָדוקטיװוע טעטיקייט אויף פאַרשידענע געביטן פון געזעלשאַפטלעכן לעבן, וועגן דער ערשטער הילף, אויסגעטיילט דורכן קאָמיטעט די צוריקגעקומענע פון לאַגערן און וועלדער --- האָבן מיר שוין דערציילט, פאַר די, וועלכע האָבן באַשלאָסן צו פאַרבינדן זייער גור? מיט פּולן, האָט מען געשאַפן אַרבעט-מעגלעכקייטן און פאַרזיכערט די מעגלעכקייט פון קולטורע? אויסלעבן זיך. די, וועלכע האָבן באַשלאָסן צו בויען זייער צוקונסטיק לעבן אין דער יידישער מדינה -- האָבן זיך מאַסנוייז אָנגע- שלאָסן אין די ציוניסטישע פּאַרטײען און זענען ארייננע- טראָטן אין קיבוצים --- דורך וועלכע זיי האָבן זיך געגרייט אַרױסצופּאָרן, כאָטש דאָס פאַרזאָרגן די קיבוצים אין נישט אַרײנגענאַנגען אין פאַרנעם פון דער טעטיקייט פון די יירישע קאָמיטעטן, אַפילו זיי האָבן גענאָסן פון אַ געוויסער אונטער- שטיצונג פון די קאָמיטעטן, אַדאַנק דעם אויסגעאיבטן דרוק פון די ציוניסטן אין די קאָמיטעטן,
אַלֶע פּאָליטישע פּאַרטײען האָבן אַרױסגעויזן אַ לעבע- דיקע פּאָליטישע און געזעלשאַפטלעכע טעטיקייט. מען האָט אַרױסגעגעבן צייטונגען, געדרוקט בראָשורן, איינגעאָרדנט פּאַ- ליטישע מיטינגען; געשאַפן יוגנט-גרופּן; קולטור- און זעלבסט- | בילדונגס-קרייזן --- די טעטיקייט איז ווייט איבערנעשטיגן דער פּראָפּאָרץ פון דער יידישער באפעלקערונג אין לאָרזש, אין לאָדזש איז דערשינען די צייטונג פון צענטראַלן קאָ- מיטעט פון די יידן אין פּולן (איידער מען האָט די צייטונג איבערנעטראָגן קיין װאַרשע) , דאָס נייע לעבן". די יידישע סעקציע פון פּ.פּיר, האָט אַרױסגעגעבן די צייטונג , פאָלקס-שטימע". דער , בונד" --- די , פאָלקסצייטונג"; די צייטונג פון ,השומר הצעיר" (אין פּוליש) האָט געהייסן , מאָסטי". דער ,איחוד" האָט אַרױסנעגעבן (אין פּוליש) ,אָפּיניאַ", אויך די פּועלי-ציוניסטן האָבן ארויסגעגעבן א ציי- טונג אין פּוױליש ,נאַשע סלאָוואָ". כאָטש די אַלע צייטונגען האָבן געטראָנן א צענטראַלן כאַראַקטער, זענען זיי נעדרוקט געװאָרן אין לאָדזש, און זייערע רעדאַקטאָרן און די הויפּט- מיטאַרבעטער זענען געווען לאָדזשער, אָדער געװוינט אין לאָרזש.
און לאָדזש האָט געהאַָט זיין אֶנהוֹיב דער פאַרלאַג פון צענטראלן יידישן קאָמיטעט יידיש--בוך", וועלכער האָט ארויס- געגעבן צענדליקער ביכער אין יידיש. א טיי? פון די ביכער זענען געווען קאָמוניסטישע ליטעראטור, אָבער דער גרעסטער טיי? איז אָפּנעגעבן געװאָרן פאר די קלאַסיקער פון דער יידי- שער ליטעראטור, װוי שלום עליכם, פּרץ. מען האָט אויך פאר- עפנטלעכט א ריי אַרבעטן פון חיינטצייטיקע יידישע ליטעראַטן. אין לאָדזש האָבן נגעװוינט און זענען טעטיק געװען א גרופּע יידישע שרייבער, צװוישן זיי: אפרים קאַגאַנאָװסקי, י. שפּיגעל, מענד? מאַן, ב. מאַרק, א. זאַק, קייטלמאן. אין לאָרזש איז געגרינדעט געװאָרן דער ערשטער שרייבער-, זשורנאַליסטן- און אַרטיסטן-פאַריין אין פּױלן, אין לאָדזש איז אויך געווען דער זיץ-אָרט פון דער צענט- ראַלער יידישער היסטאָרישער קאָמיסיע, וועמענס הויפּט- אויפנאַבע איז געװען דאָס צונויפזאמלען וי אַמנענױסטע מאַטעריאַלן, וועלכע האָבן א שייכות צו די מאָרדן, דורכגעפירט איבער דער יידישער באַפעלקערונג אין פּױלן. איינע פון די ערשטע אויסגאַבן פון דער קאָמיסיע, געדרוקט אין לאָדזש, איז געווען דער בילדער-אַלבאָם: , דאָס אומקום פון פּולישן יירנטום", די קאָמיסיע איז שפּעטער אריבערנעפירט געװאָרן קיין ואַרשע. 4 י
| אינטערעסאנט וװועט נעוויס זיין איבערצוגעבן, אן די ביוראָ פון קרן קימת לישרא? האָט אין יאָר 1946 פארעפנט-