22 י. אַקרוטני -- מײן הײימשטאָט לאַָדזש זענען אַריבער פאַרנלייכן און ווערטלעך בשייכות די מאַיאָנט- קעס און די אויפטוען פון דעם זעקלייד, פּאָזנאַנסקי. ערשט וי איז אויסגעװואקסן די עשירות פון די שלעזישע דייטשן, פון יענעם מעשה-האפטיקן דור, ווען די היינצלס און שייבלערס זענען געװאָרן ממש ידידים סיט יידן, מיט זי פאַרקערט וי מיט חיימישע פון קדמונים! איז אָבער באַשערט געװאָרן א בראָך -- געקומען אַ פייער װאָס האָט פאַרלענדט אָט די לעגענדע מיט איר ואָרצל. אין גאַנג פון צייט האָט די שטאָט גענומען אויף זיך פלייש און מאַרך, טאַקע אין גע- שטאַלט פון דעם וװױלבאַװוּסטן לאָדזשער ייד, דעם קלאַסיש- געפורעמטן טיפּ מיט זיין אומדערמידלעכן טוען, זיין רייסן זיך אַפילו אינטעלעקטועל? אַריבערצושפּאַנען די אומדערגרייכ- לעכקייט פון די כמױנאָענטע האָריזאָנטן; דער לאָדזשער ייד האָט אויסנעמלעך זיך אויסגעצייכנט מיט תמיד אָנגעשפּאַנטע מוסקולן װוי מיט נייסטיקן שווונג, דערפאר זיך אַריינגעשריבן מיט ערנסטן אויפטו אין נעדעכעניש פון דורות. לפי יכולתו האָט ער ווירדיק פאַראייביקט דעם נאָמען פון יענער לאָדוש, װאָס איז גערט, עקזיסטירט, געװירקט און -- איז מער נישטאָ!
די אַקאָרשטיקע לאָדזש אין פאר יידן נאָר א געאָגראַ- פישער צייכן; אַ באַנריף פון אָפּנעפרעמדקייט װאָס איןז אָנ- געװאָרפן געװאָרן דורך ברוטאַליטעט, מהאי טעמא בלויז דער קענצייכן פון ויי, ואָס צענראָבט דעם באַװוּסטזיין, װעקט מטושטשן אומרון. לאָדזש אין 1974 שטייט נאָך אונטערן צייכן פון הארבסט 1939; דאָס דאָזיקע לאָדזש שרעקט מיטן גליווער פון אַ צעשטערטן בית עלמין, װוּ די געשענדטע ביי- נער לאָזן הערן אַ פּחדדיקן געשריי צו די הימלען. יאָ, די קהילה לאָדזש מיט איר אַלטשטאָט, באַלוט און נייערס מאַרק אין נעבליבן א פּיינלעכע, א ניישע וויסטעניי װאָס טרייבט פון זיך דעם ייד װאָס איז נגעװאָרן שיכור-שװאַך, דורכנע- שאָטנס פון פּיין, מיט וועלכן דער אשמדאי האָט אים אָנ פּױשט. אַ בלינד געװאָרענע װאָס האָם מיט די איינענע זינד זיך פאַרדינט דעם שכר פון איר בלינדקייט, לאָזט די-אָ לאָדזש נלייכנילטיק אירע קינדער מזרע אברהם. יידן טוליען צו זיך אין געדעכעניש, די בענקשאַפט נאָך לאָדזש --- די געוועזענע און פארשעמטע, צּ
נישטאָ מער קיין יידיש לאָדזש. דאָס בילד איז צעבראָכן געװאָרן און זיינע שפּליטערס שטעכן. רעקאָנסטרואירן די לאַנדשאַפט די געוועזענע? אוממענלעך! דעם פאָן קען מען אפשר ווידעראויפשטעלן, זיינע גרונטפארבן ווימלען אין אונדז, אָבער די ליכטער, די לאָדזשערישע אין זייער פולער אויטענ- טישקייט צוריקברענגען? ס'איז נישט שייך אויפצולעבן צו מאָל די שטויבגאמעס פון גראָ און שאַנטאַקלעי, װאָס האָרע- פּאַשנע יידישע הענט האָבן אויסנעװועבט; און דיא קאָלירן האָבן בולט רעפלעקטירט אויפן בילד, דורכגעזאַלצן זיי מיטן מענטשישן שווייס, נעכפלט אויף געזאַנגען פון הויפזינגערס און אויף דעם געברויז פון סטיכישע דעמאַנסטראַציעס מיט רויטע פענער --- דאָס אַלְץ ווידער אויסגראָבן, רעפּראָדוצירן אין ניכטערן װאָרט? די דאָזיקע אַקסעסואַרן קען מען שוין נישט אַרויסקריגן פאַר דער פּאַלעטע פונעם געדאַנק. אמת, דאָס בילד הויערט ערנעץ אין דער פּערספּעקטיוו װאָס לאָדזש
האָט פאַרפלאַנצט אין אונדז, לעבט טיף אין באַװוּסטזײין פון אירע מידע יתומים. צו מאָל באַװענט זי זיך אין דיר, אין מיר מיט שוין טומאַנע געשטאַלטן. בולטער זעען זיך נאָך די סילועטן פון די װאָס מיר באַגערן מער... שװואַכער הילכן אָפּ די קלאַננען צו וועלכע מיר זענען געווען ליבלעך צוגעזאָטן אין די טענ פון אונדז קינדשאפט... מיט ציטעריקער בענק- שאַפט גענענען מיר בנן צו נעמען היימישע, נאַענטע און זיי אַסאָציאירן זיך הארצלעך מיט געשעענישן, ידערקלאַננען, דערמאָנונגען; ווערט דאָס אַלץ נעבונדן, געקניפּט מיט מענטשן, האַנדלונגען און דעם הימל וװאָס איבער זייערע קעפּ. צּ
טראַניש איז דאָס געפי? פון אָפּנראָבן די טיפעניש, װוּ עס זשיפּעט נאָך אַ לעבן װאָס האָט אַזױ ברייטניביק זיך באַ- האָפטן מיט לעגענדע, ואָס האָט מענטשיש, יידיש געשפּאַנט אויף איינענע פיס. חורבןלאָדזש יאָמערט מיט קולי-קולות אויפן פאַרשניטן ווערן פון אָט דער לענענדע װאָס האָט פזרנותדיק אָפּנעגעבן מיט שיינקייט און העראָאיזם פון מאַסן יירן, װאָס זענען פון זייער דערדריקנדיקער אָרעמקייט אַרױיס אויף לאָרזשער בתולה-ערד מיט פולע בוזעמס האָפענונג אויף אַ זשאַרנע גליק. וידער אנטפּלעקן די קאָנטורן פון יענעם יידישן בראשית אויף רויען לאָדזשער באָדן, מיינט אַרויס- ברעננען ממש אונטערערדישע אָפּהילכן פון אַ וויים פאַר- שווונדענער פּאַטעטיק. איז געקומען פון מרחקים אן אָרעמער ייד װאָס זיין נאָמען איז נגעווען ישרא? פּאָזנאַנסקי, האָט דאָס קליינע לאָדזש, װאָס האָט זיך געשוימט אין זיין ערשטיקן טומל?, אים נישט געקענט מפרנס זיין, אין ישרא? קלמנס געװאָרן אַ זעקלל-ייד, אַװעק צו דאָרפסלייט אין דער סביבה פון דערװואַכנדיקן לאָדזש און געזוכט צווישן זיי קונים פאַר זיין סחורה אין זעק?. געשפּאַנט מיט דער יאַרמע אויפן רוקן און קוים אַרױסגעשלאָגן קאַרגע חיונה. דערשמעקט װאָס סגאַיעס האָבן נינציקער, האָט ישרא? קלמנס שפּעטער זיי צוגעטראָנן נגעפאַרבטע סיצן, נאָדל-פאָדעם און האָט עמעץ געפאָדערט, האָט ער זיי געבראַכט אין פאַרװאָרפנקייט אויך אַ פּאֶר פאַרטיקע הויזן. דאָס נוטע מז? האָט דעם זעקלייר צוגעדינט און זיין מיסחר איז נגעװאָקסן. ער האָט סנאַיעס צונעוווינט צו די געלוסטן װאָס די שטאָט האָט נעמערט. און װאָס מער די גויים האָבן דערשפּירט חשק צו די זאכן װאָס דער זשידעק ברעננט אין זיין זאק, אַלץ מער אין געװאָקסן די משא סחורה װאָס ישרא? קלמנס האָט נעשלעפּט אויף זיינע
פּלייצעס. מיט דער צייט האָט ער שוין געבראכט אין די ווייטע דערפער אַריין אויך פאַרב פאַר דער װאָל, װאָס פּויערים האָבן געשוירן פון די איינענע שעפּסן. די װאָל האָבן די פּויערטעס אַליין נעשפּונען, געפּאַרבט און נעװועבט פון זיי געװאנטן פאַר קליידער און הויזן און סערמעננעס פאַר די געזינדן. ישרא? קלמנס, פון דער טויבער פּוילישער פּראָווינץ, האָט זיך נישט נעברעקט מיט דער האָרעװאַניע און ער האָט נישט נע- זשאַלעװעט צו גיין נאָך אַ פֹּאָר װיאָרסט, אבי ס'איז צונע- שוװװוּמען צו דער פּרנסה. דער רייץ צו פאַרדינען דעם נילרן איז נעװאָרן אַ סגולה פאַר זיין ווייב און קינדער, וועלכע ער האָט דערנאָך באזעצט אין א הייזקע, אין דעם קאַנט, וו יידן האָבן געהאט אויסגעבויט נידעריקע הייזער מיט שינדל- דעכער און פענצטער מיטן פּנים צום דרויסן װאָס האָט זיך