76 ייזיש לאַָדוש אויסצוגן פון , טעאטער-ילעקסיקאן" מרים זילבערצהיין גאין משך פון לאַנגע יאָרן איז באַגאַנגען געװאָרן א גרויי סע עולח לגבי דעם לאָדזשער ידנטום. דאָס מײנט גאַטיר: לעך, נישט דעם אײנצלנעם ײד פון לאָדזש, װעמען מ'האָט אפ געהאַלטן אַלס אן אינטערעסאַנטן שאַפּערישן מענטשן, נאָר דעם כלל. מען האָט געהאַלטן, אז דער געדאַנך פן לאָדזשער ידן איז פארשלונגען נאָר מיט מסחר און משאומתן מיט די װײטסטע מוחקים, אז זײן מוח איז פארטרווקען אין װעקסלען פן סוחרים מיט די אויסטערלישסטע נעמען, צן װעלכע די לאָדזשער האָבן געשיקט זײערע סחורות, װאָס זענען אױסגעאַרבעט געװאָרן הינטער ריזיקע קוימענס, װעלכע האָבן צײטגװײן אַ גאַנצץ מעח'לעת געסאָפּעט מיט זײער רױניקן אָטעם אָדער אין די דלד-אמות פון פארהונגערטע האַנטװעבער, װג נױט האָט געהערשט מיט אַזאַ זיכערקײט, װי זי װאָלט זיך געקליבן אָנצוהאַלטן דאָרט איר ממשלה אױף אלע יימן.
מען האָט עפעס װי נישט דערזען, אז אין ידישן לאָדזש האָט געשפרודלט מיט אַ פּילפאַרביקער געזעל' שאַפטלעכקײט, מיט אַלע שאַטירונגען פון סאַציאַלע טעטיקײטן: סאַציאַלפּאָליטישע פּאַרטײען פון די סאַמע רעכטסטע ביז די עקסטרעם'לינקסטע, מיט די פּראשײד סטע מינים קולטור'געעלשאַפּט, א דאָס אין א פאַרנעם פון נישטנאָכגעמאַכטער, ואָר ואַטירלעכער גרויםי שטאַטישקײט אָט די לױטן אױסזען תמיד פארטומלטע לאָדושער האָבן ארויסגעגעבן און צעשפּרײט איבער דער װעלט א סך פּאָליטישע טוער און פירער, אן אָנזעעװדיקן סכום שריי' בער, פּאָעטן, זשררואַליסטן, מאָלער, מויקער און שוישפּילער. מיין עבורה איז דאָ אױף אַ באַגרענעצטן אופן ארויס. צוברענגען כאָטש א געװיסן סכום געשיכטלעכע פּאַקטן װעגן דעם װיכטיקן קולטור'צװײג -- יײויש טעאַטער אין לאָדזש.
כאָטש טארשע האָט א סך פריער אָנגעהױבן מיט יידיש טעאַטער, און אין דער צײט װען אין װארשע איז שױן געװען א סטאַבילער ײדישער טעאַטער, האָט לאָדוש נאָר געהאַט פון צײיט:צרצײט איײנצלנע אָדער געצײלטע פּאָרשטעלונגען, -- דאָך איז לֹאֲדזש געװען די שטאָט אין פּױלן, און אין מזרח אײואָפּע בכלל, װאָס האָט זיך פריער אַנטװיקלט צו אַ מאָדערנערן א מער ליטערארישן טעאַטער װי װארשע, װאָס איז געװען די הױפּטשטאָט פון פּױלן און האָט געהאַט די גרעסטע ידישע באַפּעלקערונג. בלי טוםס ספק איז אמת, אז די דרי קולטורן (דײיטשע, פּױלישע אן רוסישע), װאָס האָבן געהערשט אין לאָדוש, א װאָס יעדע האָט זיך באַמיט צו באַהערשן די באַפּעלקערונג, האָבן נישט װײניק משפיע געװען אויפן כאַראַקטער פון ײדישן טעאַטער, אָבער דאָס איז נאָר געװען די צװײײיטע פּאַזע פון דער השפעה, װאָרעם אױב די דאָזיקע פרעמדע קולטורן װאָלטן געװען די הױופּטי גורמים צן דערהױבן דעם גיװאָ פון ידישן טעאַטער אין לאָדזש, װאָלט דאָך דער זעלביקער אַנטװיקלונגס פּראָצעס פאָרגעקומען אױך אין אַנדערע שטעט אין פּױלן, װאָס זענען אױב נישט אזױ פיל װי לאַדזש מיט דער דיטשער קולטור, אָבער דאָך געװען באַהערשט פון דער פּױלישער און רוסישער קולטה.
װען מען בלעטערט דורך די געשיכטע פון ידישן לאָדזש, איז זײער לײכט אויסצוגעפיגען, אַז דער היפּט: װאַרבּל פאר דער אנטװיקלונג פון בעסערן ײדישן טעא: טער אין לאָדזש ליגט אין טויפקום פון דער מענאַויזיר: טער טעקסטיל איגודוסטריע. װען הײמישע יידישע בעליי מלטכות זענען ארײנגעצױיגן געװאָרן אין די גרויסע פאב: ריקן, טג עס האָבן אויך געאַרבעט דײטשע און פוילישטע אַרבעטער, טון ב3זאמען האָבן זײ געגומן פילן דעם כוח אױיפבוועמען א קאַמף פאַר פאַרבעסערן זײער עטאָנאָמישן מצב, אין די פאבריקן און שפּעטער אין די פּראַָפעסאָ: בעלע פאַרײגען, װאָבן די יידישע אַרבעטער זיך אַנגעהויבן בובוגעװויגען פו פטרשטײן די שפראך פון די גישט' יידישע אַרבעטער,
אַן ענלעכער פֿראָבעס איז אױך פאָרגעקומען מיט די אָנגעשטעלטע, װעלכע האָבן אין לאָדוזש געהײסן א{פריי סאַשטשיקעס", פון װעלכע דער גרעסטער טײל איז בא. שטאַנען פון ינגעליט, װאָס האָבן פּֿאַרלאָזצ+ דעם בית'המדרש, אן זײער בילדונג האָבן זײ געקראָגן לערי גענדיק רוסישע גראַמאַטיק און לײעגענדיק פוילישע און דייטשע ביכלעך הינטער די ספרים אויף דער בית המדרש' באַנק. אַרבעטנדיק אין די פאבריסן אָדער געשעפטן, זענען זי שױן געװאָרן זעלבשטענדיק און האָבן אָנגעהױבן באַי זוכן די דײטשע, רוסישע און פּױלישע טעאַטערס. צום גרעסטן טײל האָבן זײ באַזוכט דאָס דייטשע טעאַטער, װײל די שפּראך איז פאר זײ, נאַטירלעך, געװען לײכטער צן פארשטין. און חיות װי דאָס דײיטשע טעאַטער, װען' כער האָט באַדינט די גרױס צּאָל דײטשע פאַבריקאַנטן מיט זײערע אינזשיגיערן, טעכניקער, װעבער-מייסטער און אַרבעטער, האָט שטענדיק געהאַט אַ גרױסע, גוטע טרופע, װעלכע איז נאָך פון צײט צרצײט פּאַרשטאַרקט געװאָרן