משה פעלצמאן די חרובע הײם בעת די היטלעריםטן זענען אנגעפאלן אויף פוילן, האבן מיר געװוינט אין װארשע. נאך די שרעקלעכע באמבארדירונגען פון דער הויפשטאט׳ װען די דײטשן זענען ארײן אהין און אנגעהויבן די ערשטע שיקאנעם קעגן ײדן, האב איך, מיט נאך באקאנטע פון לוקאװ, באשלאםן אװעקצוגײן אויף מזרח, אין ראטן־פארבאנד. מיר האבן געדונגעןא פורל, װאם האט אונדז געדארפט ברעגגען קיץ שעדלעץ, איך פארבינד זיך דעם קאפ מיטא באנדאזש. דאם פארמאםקירט מײן ײדישן אויםזען. אויף די װעגן פלעגט מען אראפשלעפן ײדן און מען האט זײן שוין מער צוריק נישט געזען. נאך4 טעג קומען מיר אן קײן לוקאװ. די רויטע ארמײ איז נאר װאם געהאט אװעק און מיטגענומען מיט זיד יעח אײנעם, װאם האט נאר געװאלט אװעק פון לוקאװ. עם זעגען אבער אװעק בלויזא קלײנער טײל, םימפאטיקער פון ראטן־פארבאנד, די דײטשן זענען װידער אין לוקאװ• דאם מאל האבן די פון אנהײב זיד אויפגעפירט ״לײטיש״ און ײדן האבן געמײנט, אז פון איצט אן װעלן זײ שוין קײנעמען נישט טשעפען. מײנע ברידער האבן מיד צוגערעדט, אז איד זאל בלײבן אין לוקאװ און נישט פארן װײטער. אבער נאד עטלעכע טעג רו האב איך, צוזאמען מיט נאד עטלעכע פרײנד, זיד געלאזן אין װעג אריץ. מיר זענען אנגעקומען קיץ םלאװאטישי. אויף יענער זײט בוג זענען די םאװיעטן.
מיר האבן זיד געבעטן בײ דער װאד, אז זי זאל אוגח אדורכלאזן. אבער מען װיל בשום אופן נישט דערלויבן. אויף יענער זײט טײד שטײען די ײנגלעד אץ מײדלעד׳ װעלכע זענען מיטא טאג־צװײ צוריק אריבער די גרענעץ. זײ רעח זיד איבער מיט זייערע עלטערן, װעלכע שטײען אויף דער דײטשער זײט גרענעץ, בײם בית־מדרש. אזוי ארום געזעגענען זײ זיד מיט טאטע־מאמע. בײ נאכט האטא דארטיקער פויער אונח אריבערגעשיפט אויף דער אנדערער דיט. מיר זעגען אנגעקומען אין שטעטל דאמאטשאװ. הגם ם׳איז שוין געװען שפעט בײ נאכט. זענעןח מענטשן נאד געװען אין גאם. צו מארגנם זענען מיר אנגעקומען קיץ בריםק. דארט האבן מיר זיך דערװוםט, אזח לוקאװער האבן אן אײגענעם ״שטאב״. די לוקאװער, װאם זענען מיט עטלעכע טעג צוחק אװעק מיט דער רויטער ארמײ, האבן אין הויז פץ ״האיאם״ פארלײגטא בױרא, און זײ האבן אלע לוקאװער פארזארגט מיט ברױט, טאבאק אץא ביסל געלט. 338