354 םפר לוקאװ דער לעצטער ײעג... עם איז שוין5א זײגער, װען עס קומט דער באפעל: ״צו10 איןא רײ און געארעמט אײנער מיטן אנדערן׳ מארש!״ פרויען מיט קינדער שלעפן זיך נאר פון ד,ינטן מידע, צעבראכענע, ד,ונגעריקע און דערשלאגענע• די מאמעם גיבן די קינדער צו לעקן שפײעכץ. פיל אטעמען אריץ די ױנגע עופד״לעך אין די מײלעכלעך אדי?, כדי צו דערד.אלטן זײ בײם לעבן. עם מארשירן אונחערע מאמעם, אונדזערע פרויען, אונדזערע קינדער... עם גײען 8 טויזנט ײדן ױיער לעצטן װעג... מיט פארשטײנערטע אויגן, מיט צעװײטיקטע הערצער און מיט די װערטער פון װידוי אויף די ליפן גיבן זיי זיך אפ דעם לעצטן חשבון הנפש: פאר װאם?... װעמען נוצט אונדזער אומשולדיק בלוט, דאם אומשולדיקע לעבן פון אונדזעדע אלטע לײט, שװאנגערע פרויען און זויגקינדערז נקמה:... דאם איז געװען זײער לעצט געפיל און לעצטער טרוים. אבער נאר געצײלטע פון די, װאם זענען געגאנגען אין יענעם מארש האבן געד,אט די זכיה צו דערלעבןא נקמה אין די מערדער. א פוילישער לערער פון לוקאװ דערצײלט (גלעסלען פון ס. זטעמינסקיס טאגבון) םיר גיבן דא די םארצײכענונגען םון פױלישן לערער אין לוקאװ ס. זשעמינסקי,

װאס איז געװען אן עד־ראיה פונעם אומקום םץ די לוקאװער ײח. די בלעטלעך פון ס. זשעמינסקים טאגבוד זענען געװען פאדעפנטלענט אין ״בױלעטין זשידאור סקעגא אינסטיטוטו היםטאריטשנעגא״ (בױלעטין פון ײדישן היםטארישן אינסטיטוט), װאם דערשײנט אין װארשע (אין נומער21 פון יאר 1958, זײטן 105—112). לוקאזו,21 אקטאבער 1942. איך פיל, אז מיר זענען דערגאנגען צו דער גרענעץ פמא נערוץ־צוזאמענברוך, שוין אפגערעדט פון דער פיץ צוליב הונגער, קעלט און פעא פון מלבושים און שיך. די דײטשע מערדער האבן זיך ארויםגעװיזן פאר מײםטער בײם אויםטראכטן און אוים־ פיח די אויםטערלישםטע פארברעכנם. די פאנטאזיע פון אזא מאנםטער װי אלקאפאנע (בארימטער אונטערװעלט־טיפ אין אמעריקע) און אפילו פון ערגערע פארברעכער װאלט זיך צו אזעלכעס נישט דערטראכט. מיר מוזן דאם אלץ צוזען און מיר מוזן דאם אלץ איבערלעבן.