354 םפר לוקא װ דער לעצטער רײעג... עם איז שוין 5 אזײגער, װען עס קומט דער באפעל: ״צו 10 אין א רײ און געארעמט אײנער מיטן אנדערן, מארש!״ פרויען מיט קינדער שלעפן זיך נאר פו ן ד,ינט ן מידע, צעבראכענע, ד,ונגעריק ע און דערשלאגענע• די מאמע ם גיב ן די קינדער צו לעקן שפײעכץ. פיל אטעמע ן ארי ץ די ױנגע עופד״לע ך אי ן ד י מײלעכלע ך אדי?, כד י צ ו דערד.אלט ן ז ײ בײ ם לעבן . עם מארשיר ן אונטער ע מאמעם, אונדזער ע פרויען, אונדזער ע קינדער... עס גײען 8 טויזנט ײדן ױיע ר לעצטן װעג... מיט פארשטײנערט ע אויגן, מיט צעװײטיקט ע הערצע ר און מיט די װערטער פו ן װידוי אויף די ליפן גיבן זיי זיך אפ דעם לעצטן חשבון הנפש: פאר װאם?... װעמען נוצט אונדזער אומשולדיק בלוט, דאס אומשולדיקע לעבן פון אונדזערע אלטע לײט, שװאנגערע פרויען און זויגקינדער ז נקמה:... דאס איז געװען זייער לעצט געפיל און לעצטער טרוים. אבער נאר געצײלטע פון די, װא ם זענע ן געגאנגע ן אי ן יענע ם מארש האבן געד,א ט די זכי ה צ ו דערלעבן א נקמה אי ן ד י מערדער . א פוילישער לערער פון לוקאװ דערצײלט (גלעסלען פון ס. זטעמינסקי ס טאגבון) םיר גיב ן דא די םארצײכענונגען םו ן פױלישן לערער אין לוקאװ ס. זשעמינסקי,

װאס איז געװען אן עד־ראיה פונעם אומקום ם ץ די לוקאװער ײח. די בלעטלעך פון ס. זשעמינסקי ם טאגבוד זענען געװען פאדעפנטלענט אין ״בױלעטין זשידאו סקעגא אינסטיטוט ו היםטאריטשנעגא״ (בױלעטין פון ײדישן היםטארישן אינסטיטוט), װאם דערשײנט אין װארשע (אין נומער 21 פון יאר 1958, זײטן 105—112). לוקאזו, 21 אקטאבער 1942. איך פיל, אז מיר זענען דערגאנגן צו דער גרענעץ פמא נערוץ־צוזאמענברוך, שוין אפגערעדט פון דער פיץ צוליב הונגער, קעלט און פעא פון מלבושים און שיך. די דײטשע מערדער האבן זיך ארויםגעװיזן פאר מײםטער בײם אויםטראכטן און אוים־ פיח די אויםטערלישםטע פארברעכנס. די פאנטאזיע פון אזא מאנסטער װי אלקאפאנע (בארימטער אונטערװעלט־טיפ אין אמעריקע) און אפילו פון ערגערע פארברעכער װאלט זיך צו אזעלכע סנישט דערטראכט. מיר מוזן דאם אלץ צוזען און מיר מוזן דאם אלץ איבערלעבן .