436 םר לוקאװ אנדערע ארױםגעםיר ט א ץ ד י צוגעגרײטע װאגאנען. מיר האב ן זי ד ארױםבאקומע ן 12 א זײגע ר ב ײ נאפ ט או ן זי ך באהאלט ן אי ן ציגעלניע. מיץ םאטע ר מי ט מײנ ם א ברודע ר הא ט זי ד באהאלט ן אוי ף א בוידעם. א פוילישע ר קוימענקערער הא ט זי י געםונע ן או ן געבראכ ט א דײטש ן זשאנדאר. מע ן הא ט זי י דער • שאםן אוים ן ארט. עם הא ט יי ד אבע ר געםונע ן א גרופ ע ײדיש ע פארטיזאנער׳ מא ם הא ט נקמ ה גענומען אי ן ד י מערדער. אי ד געדענ ק ד י נעמע ן פו ן עטלעכע׳ װא ם האב ן דערשאם ן דעם אויבנדערמאנט ן פויליש ן קוימענקערער־ איטשעל ע ארלינםקי׳ מש ה גרײצער׳ לײביש באראן׳ שמא י באבינקער ם א זון. נאכן דערשים ן דע ם קוימענקערע ר הא ט דע ר פאליאק׳ װא ס הא ט אונד ז אויםבא ־ האלטן׳ געװאל ט ארויםטרײבן. ע ר הא ט געטענהט׳ א ז מי ר האב ן דערשאם ן דע ם קוימענ ־ קערער׳ װײ ל דא ס אי ז געװע ן א 4 הײזע ר פו ן אונדזע ר בונקער.

דעם 23טן יולי 1944 האבן די רוסן אונז באפרייט. די סאװיעטישע ארמיי איז אװעק װייטער און די שטאט לוקאװ איז דערװײל געװען אן מאכט. די געראטעװעטע ײדן פון לוקאװ און פון דער סביבה זענען געקומען צו אונז אין ציגעלניע און מיר האבן זיך געהאלטן צוזאמען, װי א משפחה. אין לוקאװ גופא איז געװען א מורא צו װוינען, װײל די אקאװצע סלעגן באפאלן די ײדן און זיי שיסן. חײם פראםט איז 2 װאכן נאך דער באפרײונג אװעק אין זיין פאטערס הויז, אין לאזע. דער פאליאק, װאס האט דארט געװוינט, האט אים דערשאסן. עס זענען געװען נאך ײדישע קרבנות נאך דער באפריװנג. איך בין אװעק קיין קאטאװיץ, פון קאטאװיץ קיין מינכען און אין יאר 1949 בין איך אנגעקומען קיין אמעריקע. נ. ה. פון דער ערשטער ״אקציע״ ביז ״ױדענרײף עם דערנענטערט זיך חודש אלול מיט זיינע פארכטיקע טעג פון ערב ראש השנה 1942. מיר הערן װעגן די צוגן, װאס פירן ײדן קיין טרעבלינקע. דאם דערציילן אונז די געשפרונגענע פון די װאגאנעס. מיר פילן, אז די שװארצע כמארע דערנענטערט זיך צו אונדזער שטאט לוקאװ. די אברים ײעח װי אפגעשטארבן, פאראליזירט. און אט איז דער טאג פון ערב ראש השנה. יעדער איטער גרייט זיך אויסצובעטן א גוט יאר. א ם ד מענטשן גייען צו אונדזערע צדיקים — צום מיעכאוחן רבי׳ן ז״ל,