466 סםר לוקאװ די פרעםט האבן אנגעמאכטא חורבן צװישן די ארעםטירטע. צו דער ארבעט האש מען געדארפט גיק2 קילאמעטער— צופוס׳ אין רעגן׳ אין פראםט׳ איבערא גליטשיקן װעג. איין מאל האבן מיינע הילצערנע טרעפעם זיךא גליטש געטאן ארוים פון דער רײ. דער עםעם־מאן האט תיכף אויםגעשאםן און בלויז על פי נם האט ער מיר געטראםן אין פום׳ אמ איך בין אפגעקומען מיטא לײכטעד וװגד. פאר נײ־יאר1944 זענען מיר פארפלײצט געװארן פון לײז. זײ זענען געװעז אזוי פיל, אז װען מ׳האט ארייגגעשטעקט די האנט צום לײב, האט מען ארויסגענומען א פולע זשמיענע מיט װערעם. דאן איז געקומען דער טיפוס אין לאגער. עס איז געקומעןא באפעל אדורכצופירן אן ״ענטלויזוגג״. װי בײ אלע פאלן, האט זיך עם אגגעהויבן מיט שלאגן, מיט קלעפ פמ אלע זײטן. דעדנאך האט מען געהײםן אויםטאן זיך נאקעט אין דעם פראםט און לויפן איןא פאבריק־זאל אריץ, אין דער קליגגער־האלע. אויך די קראנקע האבן געמוזט לויפן אהין בארװעםע און נאקעטע, אין אט דער קלינגער־האלע, וװ עס פלעגן צעמאלן װערן אויף צעמענט די שוין פארברענטע שטײנער, בין איך, צוזאמען מיט אנדערע הוגדערטעד העפטלינגע, געװען א מאל אן עדות םון אזא שרעקלעכער אכזרױת־ די דײטשן האבן אין דעם לאך, וװ די שטײנער זענען געװארן צעמאלן, אריינגעװארפןא ײדישן בחור פון פאריז. ער איז צעקװעטשט געװארן און דאם בלוט האט געגעבןא שפריץ ארוים.
פאר אפרײםןא שטיקל שמאטע און ארומבינח זיך מיט דעם די פים, האבן די דײטשן אויפגעהאנגעןא טשעכישן ײד אויפן אפעל־פלאץ, אלע האבן געמוזט פארבײגימ און זעען װי ער הענגט. פאר גנבענעןא שטיקל ברויט האבן זײ אויפגעראנגעןא ײנגל פון לאחש. ער איז אלט געװען בסך־הכל אפשר15 יאר. א ליאדע װאס, האט מען באשולדיקט אין םאבאטאזש. אויב מען האט בלויז א זאג געטאן אויף עמעצן, אז ער מאכט םאבאטאזש— האבן זײ אים תיכף אויפגעהאנגען. ױם כיפור האבן עטלעכע פון אונח ״ין געהײם מתפלל געװען, און פלוצעם האט פון אלעמענם מײלער ספאנטאניש זיך ארויםגעריסןא געבעט* ״רבונו של עולם, פאר־ שרײב אונדז למװת, ולא לחײם!״. געװען בײ אונח2 ברודער שװארץ צחאמען מיטא ימ פון אײנעם פון זײ. מען האט געקזמועסט, אז די פאבריק איזא מאל געװען זײערע. זײ זעגען געװען זײער פרומע מענטשן. יעדע נאכט האבן די אפגעריכט תיקון־חצות אויפן געלעגער. איעער פמ די ברידעד האט זיך פארםמט מיט װילדע שװאמען, דעם צוױיטן האבן די דײטשן דערהרגעט, װאם ם׳איז געװארן מיטן זון— װײס איך נישט. בײ אונח האט אויך געארבעט דער אמאאקער שעף פמ דער באן־םטאציע אין גריכנלאנד, צחאמען מיט זימ זמ.א חיטש האט ױי בײדע דערשאסן בעת די האבן געטראגן זעק מיט צעמענט. דער מאטיװ— םאבאטאזש. ♦