466 סםר לוקא װ די פרעםט האבען אנגעמאכט א חורבן צװישן די ארעסטירטע. צו דער ארבעט האש מען געדארפט גיק 2 קילאמעטע ר — צופוס׳ אין רעגן׳ אין פראםט׳ איבער א גליטשיקן װעג. איין מאל האבן מיינע הילצערנע טרעפעס זיך א גליטש געטאן ארוים פון דער רײ. דער עםעם־מאן האט תיכף אויסגעשאםן און בלויז עלפינם האט ער מיר געטראםן אין פום׳ א מיך בין אפגעקומען מיט א לײכטע דװגד. פאר נײ־יאר 1944 זענען מיר פארפלײצט געװארן פון לײז. זײ זענען געװעז אזוי פיל, אז װען מ׳האט ארייגגעשטעקט די האנט צום לײב, האט מען ארויסגענומען א פולע זשמיענע מיט װערעם. דאן איז געקומען דער טיפוס אין לאגער. עס איז געקומען א באפעל אדורכצופירן אן ״ענטלויזוגג״. װי בײ אלע פאלן, האט זיך עם אגגעהויבן מיט שלאגן, מיט קלעפ פמאלה זײטן. דעדנאכט האט מען געהײסן אויסטאן זיך נאקע ט אין דעם פראםט און לויפן אין א פאבריק־זאל אריץ, אין דער קליגגער־האלע. אויך די קראנקע האבן געמוזט לויפן אהין בארװעמע און נאקעטע, אין א טדער קלינגער־האלע, װועס פלעגן צעמאלן װערן אויף צעמענט די שוין פארברענטע שטײנער, בין איך, צוזאמען מיט אנדערע הוגדערטע ד העפטלינגע, געװען א מאל אן עדותם פון אזא שרעקלעכער אכזרױת ־ די דײטשן האבן אין דעם לאך, װו ד י שטײנער זענען געװארן צעמאלן, אריינגעװארפן א ײדישן בחור פון פאריז. ער איז צעקװעטשט געװארן און דאם בלוט האט געגעבן א שפריץ ארויס.
פאר אפרײם א שטיקל שמאטע און ארומבינח זי ך מיט דעם ד יפים, האבן די דײטשן אויפגעהאנגען א טשעכישן ײד אויפן אפעל־פלאץ, אלע האבן געמוזט פארבײגימ און זעען װי ער הענגט. פאר גנבענען א שטיקל ברויט האבן זײ אויפגעראנגען א ײנגל פון לאחש. ער איז אלט געװען בסך־הכל אפשר 15 יאר. א ליאדע װאס, האט מען באשולדיקט אין םאבאטאזש. אויב מען האט בלויז א זאג געטאן אויפן עמעצן, אז ער מאכט םאבאטאזש — האבן זײ אים תיכף אויפגעהאנגען. ױם כיפור האבן עטליכע פון אונז ״י״ן געהײם מתפלל געװען, און פלוצעם האט פון אלעמענם מײלער ספאנטאניש זיך ארויםגעריסן א געבעט * ״רבונו של עולם, פאר־ שרײב אונז למװת, ולא לחײם!״. געװען בײ אונז 2 ברודער שװארץ צחאמע ן מיט א ימפ פון איינעם פון זײ. מען האט געקזמועסט, אז די פאבריק איז אמאל געװען זײערע. זײ זעגן געװען זײער פרומע מענטשן. יעדע נאכט האבן די אפגעריכ ט תיקון־חצות אויפן געלעגער. איעער פמ די ברידע ד האט זיך פארםמט מיט װילדע שװאמען, דעם צװייטן האבן די דײטשן דערהרגעט, װאם ם׳איז געװארן מיטן זון — װײס איך נישט. בײ אונז האט אויך געארבעט דער אמאאקער שעף פמ דער באן־םטאציע אין גריכנלאנד, צחאמע ן מיט זימ זמ. א חיטש האט ױ י בײדע דערשאסן בעת די האבן געטראגן זעק מיט צעמענט. דער מאטיװ — םאבאטאזש . ♦