ססר לוקאװ 59 און שניידערס, מייםטנס טאנדייטניקעס, האבן ױיערע אויםארבעטונגען פארקויפט אויף די ירידים אין די ארומיקע שטעטלעך. צװישן די ײדישע ארבעטער און בעל־מלאכהס זענען אויך געװען: םטאליארעס, שמידן, בעקערם, שטריקנמאכערס און אויךא גרויסע צאל סופרים (םופרי סת״ם), שרייבער פרן יידישע הייליקײטן. עם פלעגן קומען סלאנימער םוהרים, װעלכע האבן די מזוזות, תפילין א״א אװעקגעפירט אין די ײדישע ישובים פון רוםלאנד. אויך קי? אמעריקע פלעגט מען שיקן די אויםארבעטונגען פון די לוקאװער םופרי סת״ם. אין די יארן 7—1906 האט די שטאט עקאנאמיש אויפגעלעבט אין שײכות מיטן איבערטראגן זיך פון גאסטמאנם שוך־פאבריק פון װארשע קײן לוקאװ. די דאזיקע פאבריק האט באשעפטיקט עטלעכע הונדעדט ארבעטער. עס האט זיך אויך געעפנט א צװײטע קלענערע שוך־פאבריק פון ױםף מענדל האכמאן. מאיר ליבערמאן האט פארלײגט אן אלבום־פאבריק. די בײדע לעצטע פאבריקן האבן אויך באשעפטיקט צענדליקער ארבעטער. דאם לעבן פון דער ײדישער באפעלקערונג איז געװארן לײכטער און אויך בײ די פוילישע שכנים איזא דאנק דעם די לאגע געװארןא בעםערע.

צו יענער צײט האט זיך אויך אנגעהויבן אנטװיקלען אין לוקאװ די צױניסטישע באװעגונג. פירער פון די צױניסטישע גרופעם איז דאן געװען הערשל אײזנבערג, װעלכער פלעגט ארויםטרעטן מיט לעקציעם װעגן ארץ־ישראל און צױניזם. די דאזיקע גרופע האט אויך צונויפגעזאמלט ביכער אין ײדיש, העברעיש און אנדערע שפראכן, און געעפנטא ביבילאטעק אין דעם ביכער־ און צײטונגען־געװעלב פון לײב בארנשטײנס טעכטער. די ביבליאטעק איז נישט געווען לעגאליזירט. אין יאר1912 האבן די ביבליאטעק־אנפירער אראפגעבראכט הלל צײטלינען אויף אן עפנטלעכן רעםעראט, און שפעטער— ראובן ברײנינען. די בײדע רעפעראטן האבן געעסנט דעם װעג צו א נייעם געזעלשאפטלעכן אויפשטייג. אין יאר1914 איז פארגעקומען אין ״דאם לודאווי״ דער ערשטער עפנטלעכער קאנצערט, וואם איז באשטאנען פון רעציטאציע און געזאנג פון ײדישע פאלקם־לידער. דער אװנט איז געװארן באזוכט םון אלע שיכטן יידישע באפעלקערונג. מען האט געפלאנט צו עפענעןא לעגאלע ביבליאטעק, אבער די צארישע מאכט האט נישט געוואלט געבן דערויף קיין דערלויבעניש. ♦