צעשמעטערט געוואָרן דורך די גרויזאמע מארד־אַקטן פון אונדזערע פארפאלגערס. אזוי איז איין נאכט, אנהויב מערץ 1944, אונדזער חבר’ה צוריקגעקומען פון ראדטשוקן און מיטגעבראכט מיט זיך שלום גרינבערג און מיט אים די שוידער־געשיכטע. מיט עטליכע טעג פריער זענען, נישט ווייט פון אונדז, אין זעלבן וואלד, דערשאסן און פארברענט געווארן אויף א גרויזאמען אופן, זיינ פאטער, שוועסטער און 19 אנדערע סקאלעד יידן. אין מיטן מערץ 1944, האבן זיך אין די נעכט אנגעהויבן דערטראגן צו אונדז דאס ברומען און דונערן פון קאנאנען און דאס זשומען פון מאטארן. יעדע נאכט זענען די דונערן געווארן הילכיקער און נאענטער און דאס זשומען פון מאטארן גאנץ קלאר. מיט אפענע אויגן פלעגן מיר ליגן יענע ווינטער־נעכט אין די בונקערס און זיך צוהערן צום זשום און רעש פון זיך־דערנענטערנדיקן פראנט, ווי מען הערט זיך צו א פיינעם סימפאנישן קאנצערט. מיד האבן אנגעהויבן הערן די טריט פון פרייהייט און די שטים פון נקמה, אבער אונזערע הערצער זענען אלץ געווען פארקלעמט און פארגליווערט. מיד האבן מורא געהאט צו האפן און מיד האבן נישט פארגינען זיך צו פרייען. ארויסגיין פון וואלד האבן מיד זיך נישט געטרויט און האבן אפגעווארט אין די בונקערס צו זען וואט דער טאג וועט ברענגען.
איין פרימארגן האבן מיר דערהערט נידעריק איבערן וואלד, פליען אן עראפלאן. פארזיכטיק האבן עטליכע פון אונדז ארויסגעשטעקט די קעפ פון די בונקערס און אנשטרענגענדיק די אומן צום הימל, האבן מיד, צווישן די נאקעטע שפיצן ביימער, דערזען אויפן פלמל פון פארבייפליענדיקן עראפלאן, דעם רויטן, סאוויעט־רוסישן שטערן. דער קאפ האט זיך אנגעהויבן דרייען און דאס הארץ האט האסטיק געקלאפט. איז דאס מעגלעך, אז מיר זענען שוין באפרייט? איז דאס טאקע די ווירקלעכקייט, אדער בלויז א חלום? מיד זענען אלע געווען צעחושט, ווי פארשיכורט, און נישט געוואוט וואט צו טאן און וואט צו זאגן איינער צום צווייטן. דעם גאנצן טאג זענען מיד אבער געבליבן אין די בונקערט אץ ערשט ביינאכט, האבן זיך צוויי פון אונדז, חיים גאטעטפעלד און יבל״א נחמיה שטאק, ארויסגעלאזט אין דער ריכטונג פון די "מאזורן". נאך א קורצער צייט זענען זיי צוריקגעקומען מיט דער בשורה אז טאודעט־רוטיש מיליטער איז שוין אין שטאט. יענע נאכט אין בונקער איז קיינער נישט געשלאפן. מיר האבן די גאנצע נאכט געוויינט, גערעדט און געטראכט.
ע ם הא ט אנגעהויב ן טאג ן אי ן וואלד . יענע ם פרימארג ן הא ט דע ר פראט ט אנגעהויב ן נאכצולאז ן או ן דע ר שני י אי ז געוואר ן נא ם או ן שווע ד או ן הא ט אנגעהויב ן פאל ן פו ן ד י ביימער . מי ד האב ן זי ך איינגעוויקל ט אי ן אונדזער ע פארווארלאזט ע שמאטעם , ארומגעוויקל ט ד י נאקעט ע פי ט אד ך מי ט שמאטעם , ארויטגעקראכ ן פו ן ד י בונקער ם או ן לאנגזא ם זי ך געלאז ט שפאנע ן אווע ק פו ן ד י בונקער ם או ן ארוי ם פו ן וואלד . ערש ט ארויטגייענדי ק פו ן וואל ד או ן קוקנדי ק אוי ף זי ך או ן ד י אנדער ע 27 לעבנגעבליבענ ע מענטשלעכ ע טקעלעטן , ווא ט שפאנע ן אי ן שני י וו י גייטטע ר פו ן יענע ר וועלט , הא ב אי ך דערזע ן דע ם פארנע ם פו ן אונדזע ר גרויט ן אומגליק . 111