1935 האט דער קוילן־עקספארט באטראפן 35 פראצ. פו ן דע ר ג&ג * צער פראדוקציע וואס איז באשטאנען אן ערד פון 71/2 מיליאן טאן. אזוי האט דער יידישער פלייס געהאלפן אנטוויקלען נישט נאר די זאגלעמביער קוילן גרובן, נאר אויך די גרויסע פאבריק ן פון די פאטאקם, שיינם, פירסטענבערגס, ביז די צענדליקער פאבריקלעך פון אייזךמעטאל־אויסארבייטונגען. יידן בויען גרויסע קאלך־אויוונם, צע־ געלניעס, שרויפן־און נעג ל פאבריקן, צינק־און פארבן פאבריק ן א. אז. וו. אדום דער קליינער וואסער־מיל אויף דער פשעמשא, וואקסן אויס פינף גרויסע מאדערנע מילן, געטריבן דורך עלעקטרישע קראפט, עס אנטשטייען גרויסע אונטערנעמונגען. און ארום דער דאזיקער אינד ר טטריע אנטוויקלט זיך א גרויסער האנדל, עקספעדיציע קאנטארן, קאמיס־הייזער, פארשידענע פארמיטלונג־אגענטורן, באנקן, א. אז. וו. בענדין - א טראנזיט־שטאט בענדין אלס טראנזיט פונקט צווישן רוסלאנד און אויסלאנד, ספע '

ציעל דייטשלאנד, האט שטארק געווירקט אין אויפבויען דעם האנדל און הויבן דעם עקאנאמישן באדייטונג פון דער שטאט. צוליב דעם וואס בענדי האט זיך געפונען אין צענטער פון דאמבראווער־זאגלעמביע באסיין, וועלכער פארמאגט אומגעהויערע אוצרות פון קוילן און אנדערע מינעראלן, האט די שטאט געמוזט פארלירן דעם כאראקטער פון אן אויסשליסלעכן האנדלס־צענטער, און עס האבן זיך אויך געמוזט אנהויבן צו אנטוויקלען געוויסע צווייגן פון דער אינדוסטרי. אמפריסטן האבן זיך אנטוויקלט די וואסער־מילן א דאנק דער קראפט, וואס האט צוגעשטעלט דאס וואסער פון דער "שווארצער פשעמא", וועלכע פליסט דורך דער שטאט, שפעטער זעגן אנטשטאנען ברויערייען, אייל פאבריקן, פארב־און צינקווייס פאבריקן א.אז.וו. אבער א שטארקע אנטוויקלונג פון דער אינדוסטרי באמערקט מען ערשט ווען די שטאט באקומט, אין יאר 1911, עלעקטרישע ענערגיע, נאכן ערשטן וועלט־קריג, ווען יעדע מלוכה באמיט זיך צו ווערן אומאפהענגיק סיי אויפן פאליטישן, סיי אויפן ווירטשאפטלעכן געביט פון אויסלאנד, ווי יעדע מדינה שטרעבט צו אויטאקראטיע, קומט אויך ביי אונז פאר א געוויסע ענדערונג אין דער ריכטונג פון צופאסן די פראדוקציע צו די פרישע באדערפענישן. קאנקורענץ מיט דייטשלאנד

די רעגירונג רעגולירט דעם אימפארט, און שטיצט מיט א צאל * באריער די יונגע אייגענע קליין־און גרויס־אינדוסטריע פאר אויס ־ לענדישער קאנקורענץ, כדי אזוי ארויס זיי צו דערמעגלעכן א גע ־ זונטע עקאנאמישע אנטוויקלונג. עס אנטשטייען אזוי אדום אין בעד דין א סך נייע אינדוסטריע אונטערנעמונגען, וועלכע פארגרעסערן נאך מער זייער פראדוקציע, צוליב דעם צאל קריג מיט דייטשלאנד וואם איז אויסגעבראכן אין יאר 1926. די פאבריק ןארבעטן אויס פיל פון די ארטיקלען וואס זענען ביז דאן אריינגעפירט געווארן פון דייטשלאנד. דער אונטערנעמונגם־גייסט און די אומדערשעפלעכע ענערגיע פון די יידישע פאבריקאנטן, האבן במשך פון א קורצע צייט באוויזן צו שאפן פארשידענע נייע אינדוסטרי־צווייגן, וועלכע פאר ־ טרעטן פולשטענדיק די אויסלענדישע אויסארבייטונגען. בענדין, וואס איז געווען א פאוואט־שטאט מיט אן ערך 60.000 איינוווינער, האט פארמאגט פראפארציאנאל א גענוג אנגעזעענע צאל קליינע פאבריקן, אבער ווייניק גרויסע אינדוסטרי־אינטערנעמונגען. צו די גרעסטע פאבריק ןדארף מען פאררעכענען די פוילישע אנ ־ שטאלטן פאר צינק אינדוסטריע", "קאבע ל פאבריק", קאקאם־פוטער פאבריק "פאטאקאל", פארב־און צינקוויי ם פאבריקן, שרויפן, קייטן און דראט.

זעלבסטפארשטענדלעך, ווי א באגלייט־דערשיינונג פון דעם וווקס, און פון דער רא ל פון יידן אין עקאנאמישן לעבן פון בענדי ־ דער קרייז, האט זיך אנטוויקלט א שטארקע טענדענץ צו פארפוילישן דעם האנדל, וועלכער איז אבער אין בענדי ן פארגעקומען שפעטע ר ווי אין אלע אנדערע שטעט אין פוילן . בענדינער יידן האבן זיך נישט געלאזט ארויסשטופן פון זייערע דערארבערטע פאזיציעם, און עם זענען אויך נישט געווען אין שטאט די קריסטלעכע כוחות און קאפיטאלן, וואס זאלן קענען איבערנעמען די יידישע פאזיציעם אין האנדל און אינדוסטרי, שוין נישט רעדנד דיק וועגן קוואליפיצירטע פאכמענער, . להיפך — געווען פאלן, ווען פוילישע אונטערנעמונגען זענען אריבער אין יידישע — ווי אויך אין אויסלענדישע הענט, צ. ב.: אין בענדי ן איז אנטשטאנען די גרוי ־ סע פאבריק פון קאבע ל אין דראט, געגרינדעט דורכן יידישן אינזשי ־ ניער גאלדשטאב, אבער מיט פויליש קאפיטאל, און אין א קורצע צייט איז די פאבריק אריבער צו א פראנ_צויזישע : געזעלשאפט, וועלכע האט זי ערשט אנטוויקלט צו איינער פון די גרעסטע פאבריק ן פון איר מי ן אין פוילן, ווו ס׳האבן געארבעט איבער טויזנט ארבעטער און 120 ביורא־אנגעשטעלטע .

נאד ראובן ליווערסטויטאין יאר 1910 האבן זיינ זון, ר׳ קלמן ליווער, און זיינ איידעם, יחיאל קאוואלסקי, ווייטער געפירט דאם גע- שעפט, און די בענדינער לעדער האט געהאט א גוטן שם אין גע- חארן געזוכט דורך די ווארשאווער פאבריקן, צוליב זיינ גוטער קוואליטעט און אויך צוליב דער רעיעלקייט פון דער פירמע. - 110 -