מנחמ׳קה האט נישט גערירט געהאט די דאזיקע שטוב מיט אירע עסקים און נישט איינמאל האט אים דער טאטע געפראוועט מוסר, הלמאי ער דרייט זיך ארום גאנצע טעג פוסט און פאסט, קימערט זיך נישט וועגן גורל פון דער משפחה און העלפט אים נישט טראגן דעם עול פץ חיונה, וועמענס לאסט פאלט נאר אויף אים. די מוטער — גאר אן אנדער וועלט. אין איר מחיצה איז פארהאן אזוי פיל ווארעמקייט, גוסטקייט און פיינקייט. מאנכמאל, ווען ער האט זיך אומגעקערט פרייטיק פון "חדר", ווען דער טאג איז נאך געווען אזוי גרוי און נודנע, זיצנדיק אזוי פארטראכט, האט זי ד די מאמע צו אים דערנענטערט, ארומגענומען אים און געטוליעט זיץ קעפל מיט אזא ליבשאפט און צערטלעכקייט צו איר הארץ, און איינגענורעט אין איר וואדעמען־שמעקעדיקן בוזעם. זי האט אים דערלאנגט פון די שבתדיקע אנגעקאכטע פיש. ווען ער האט געטונקט די ווייטע, ווארעמע חלה אין דער גאלדענער יויך פץ די פיש, האבן זי ד זייערע דופטן צוגלעיד מיטן פארשיכורנדיקן ריח פץ זיין מאמען אריינגעגאסן ווי דער בעסטער וויין אין זיין בלוט. אפטמאל, נאך לענגערע יארן, שוין זייענדיק אין ארץ־ישראל, האט ער נאד אלץ געפילם דעם דאזיקן געשמאקן ריח.

די מאמע איז געווען תמיד פארנומען מיט שטוב־ווירטשאפט, אבער איר באשעפטיקונג איז געטאן געווארן אזוי רואיק און מיט אזא נחת. זי האט גערייניקט און געשערט, געוואשן און געקאכט, געפוצט אץ געלופטערט און תמיד אויפגעפאטט, אז דאס הויז זאל זיין פריש געקאלכט און עט זאל בלאנקען שיין און ריין. דערצו האט זי נאך געהאט א וויילע צייט צו ווידמען זיך דעם גארטן פון גרינס, וואט אח געווען פארזייט אויפן רחבותדיקן הויף און פינקטלעך דורך ) איר באארבעם און געפלעגט ריין פון אלע ווילדע גראזן. גוט איז אים געווען אין דער נאענטקייט פון דער מוטער תמיד, סיי אץ די קינדער־יארן סיי אין די קומענדיקע יוגנט־צייטן. ער אח איר געווען אזוי דאנקבאר פאר איר פולער אין לשערדיקער גוט־הארציקייס. ווען ער האט זיך געוואלט איר אפדאנקען האט ער זי גענומען אין די אוונט־שעהן נאד דער שטוב־ארבעט צום טייך, דארט ווו עם שטייט דער קליינער באראק פון טטעפאן דעם הויקער.

ביים ברעג זענען געווען צוגעבונד ן שיפלעך אין פארשידענע קאלירן. מנחמ׳קה האט זיך אריינגעזעצט מיט זיין מוטער א ץ איינעם פון זיי. ער האט באווויגן מיט די רודערם, און בשעת מעשה האט ער זיך אזוי ארייגגעקוקט אין דער מאמעס אויגן פון וועלכע עט האט געלייכט אזא העלקייט. ער דערקוויקט זיך מיט זייער בליק א ץ קען נישט משיג זיין פונוואנען נעמט זיך צו אים אזא מאמע, און יוער קען זיך בכלל פארגלייכן צו איר, ווייל נישט פאראן נאד אזא מאמע צווישן אלע מאמעס פון זיין שטעטל... ווען ס׳איז שוין געווארן טונקל, ווען אלץ איז געווען פארזוג * קען אין די לעצטע ליכט ן פון זון־אונטערגאנג, ותן א שטילקייט האט געהערשט ארום־און־ארום און ווען ס׳האט זיך געהערט נאר דער אפהילך פון די רודערם און דאס פליעטקעלעך פון וואסער — האט די מאמע אונטערגעזונגען מיט אזא זיסן אנגענעמען קול׳כל עפעס א לידל, א ניגון פול מיט אומפארשטענדלעכער בעגקשאפט און אומעט. אז מנחמ׳קה האט באשלאסן עול ה צו זיין קי ץ ארץ־ישראל,

האט זי ך דער פאטער שטארק אנטקעגענשטעלט, געשפאנט איבער זיין גרויסן צימער, געשריען און געליארעמט מחמת דעם, וואס זיין זון, זיין איינציקער "קדיש״־זאגער, לאזט אים איבער אליין אין זיין שווערער הארעוואניע, אינ׳ם שלעפן דעם יאך פון פרנסה, לאזגדיק זיך אין די מרחקים, ווו ער וועט פארגעסן, אז ער איז א ייד, אז ס׳איז פאראן א יידישקייט אויף דער וועלט און א רבוגו של עולם אין הימעל. די מאמע, אויך זי האט פארגאסטן א סך טרערן אין שלאפלאזע נעכט אויפ׳ן געלעגער, ווען קיינער זעט נישט, באהאלטענערהייט. עם האט איר אזוי וויי געטאן, וואס איר איינציקער זון פארלאזט זי. איין גאט ווייסט, אויב זי וועט נאך האבן די זכי׳ אים ווען אמאל צו זען, אבער טראץ דעם זעט זי נישט קיין איין מניעה אים צו שטערן, נישט געפרוווט אפילו אים אפהאלטן פון דער נטת ה און אויך נישט משפי ע געווען, אז ער זאל מוות ר זיין אויף דער רייזע און דערצו אים געגעבן איר ברכה אויפן ווייטן וועג. זי •האט צוגעגרייט ■ פאר אים די ׳נויטיקע חפצים אויף אזא לאנגן וועג און פאר דעם צוקונפטיקן לעבן אין ארץ־ישראל, ווי דאס הארץ וואלט איר געזאגט, אז דאם אח דער ריכטיקער ות ג פאר איר זון, אז זיין ארט איז דארט אין דער פעלד־ארבעט פון גליל, זייענדיק באהאפט און פארבונדן מיט ערדיש־לעבן, וואס ער, מנחמ׳קה, האט איר דאס אפטמאל אזוי שיין געשילדערט.

יא, א דאנק דער מאמעס פארבארגענער הילף האט ער געהאט גענוג כח בייצושטיין דעם פאטעדס ווידערשטאנד אץ ע ר א ח עול ה געווען, און א געפיל פון דאנק און ליבע צו דער הערלעכער געשטאלט פון זיינזיסער מוטער באגלייט אים אויף זיין ות גקיין ארץ־ישראל . ווי אזוי איז בכלל געבוירן געווארן דער געדאנק ביי מנחמ׳קען צו לאזן זיך קיין ארץ־ישראל? אסך יוגנט־ענערגיע, טיפע געפילן, ליכטיקע האפנונגען, גאלדענע חלומות אץ פריידיקע בשורות האבן זיך אנגעזאמלט אין די הערצער פון דער יונגווארג אין אלע טיילן פון פוילן, בעת דער ערשטער וועלט־מלחמה. מען א ח זי ך צע * גויפגעקומען אין די ציוניסטישע פאריינען, מ׳האט געלערנט העברעאיש און געזונגען שירי־ציון, וואט זענען געווען איינגעשריבן מיט אן ארעאל־שיין פון זיסער בענקשאפט נאך גאולה, נאך אויטליחונ ג אץ 142 -