אויסבאהאלטן, מורא האבענד יק פאר יע ר רוסיישע ר מאכט, וועלכ ע קע ן #ינ 1 פארשיקן אויף קאטארגע קיי ן סיבי ר אל ם געוועזענע ם קאפיטאליס ט או ן גרויסאינדוסטריעלער. אי ן יא ר 1941 געליגג ט אי ם צ ו קומע ן קיי ן ווארשע און פו ן דאנע ן ווער ט ע ר איבערשיק ט קי ץ בערגךבעלזן, אי ן א ספעציע ל לאגער פו ן אויסלענדער, מי ט געפעלשט ע אויסלענדיש ע פאפירן. ד י יידיש ע אגענץ אי ן ירושלים הא ט זי ך פאראינטערעסיר ט מי ט זיי ן גורל או ן געוואלט אים ראטעווען, אבע ר אומזיסט. פו ן בערגךבעלזן האב ן אי ם ד י דייטש ן מכלומרשט טראנספארטיר ט קיי ן "אויסלאנד׳ / פארשיקעבדי ק אי ם מי ט זיי ן פרוי אי ן א ן אומבאקאבטע ר ריכטונ ג — או ן זי י אומגעבראכט. מ. האמפע ל * יצחק וויגאדזקי * עקומע ן קי ץ בעבדי ן פו ן זאוויערטש ע פא ר דע ר ערשטע ר וועלט מלחמה, 1* או ן אי ז באל ד געוואר ן געזעלשאפטלע ך אקטיוו. היו ת וו י פאליטיש ע טעטיקייט אי ז אי ן יענ ע יאר ן געווע ן פארבאטן, הא ט זי ך דא ס געזעלשאפט - לעכע לעב ן קאנצעגטריר ט אי ן דע ם קולטור־פארי ץ "הזמיר", ווא ס הא ט אוי ף יצחק וויגאדזקי. א פארשטעלט ן אויפ ן איינגעארדנ ט פאליטיש ע פארזאמלונגען. ע ר אי ז גע• ווען אקטיוו אי ן "הזמיר" אוי ף אל ע געביטן. מיט דע ר גריגדונ ג פו ן דע ר העברעאישע ר געזעלשאפ ט "עבריה", שטעל ט ער זי ד צ ו אי ר דיספאזיצי ע או ן ווער ט איינע ר פו ן איר ע הויפט־יטרעגער.
ווען די פאליטישע טעטיקייט איז לעגאלעזירט געווארן דורך די דייטשן בעת דער ערשטער וועלט-מלחמה, עפענען זיך פאר אים ברייטע האריזאנטן פון ציוגיסטישער ארבעט, און ס׳איז נישט פארהאן קיין שום צוויי ג אין וועלכן ער זאל גישט זיין טעטיק. ער ארגאניזירט רעפעראטן, וואל-מיטינגען צו די שטאנדראט און קהילדדוואלן, אויפקלערונגס-פארזאמלונגען פארן שקל, קרךקיימת, קרךהיסוד, תרבות און נאד. אומעטום שפילט ער די ערשטע פידל און גיט א ביישפיל פון איבערגעגעבענער ארבעט פון א טרייען עסקן. אפילו זיינע קעגנער רעספעקטירן אים, וויסנדיק, אז ער טוט זיין ארבעט באמונה שלמה און מיט פיל ערלעכקייט. הגם זיין עקאנאמישער מצב איז געווען פון שטענדיק אן א שווערער, האט ער נישט פארנאכלעסיקט זיין כלל-ארבעט. ספעציעל צייכנט ער זיך אויס אלם גוטער פראפאגאנדיסט ביי פארשידענע וואלן, שטאטישע און אלגעמיינע, ווי צום ביישפיל צום פוילישן סיים. ער באזוכט די ארומיקע שטעטלעך און טרעפט ארויס אויף מיטינגען, אפט עטליכע מאל אין טאג. ווען מיר, ציוניסטן, זענען טעראריזירט געווארן בעת די סיים־וואלן דורך דער פוילישער מאכט, ווען די פאליציי האט אונז שיקאנירט אויף טרים און
שריט, ווען שקצים פלעגן זיר ארייבייסן און אונזערע פארזאמלונגען אץ געדראט מיט שטעקנס און אייזנס, — האט ער זיך נישט דערשראק און אגיטירט פריי און פראנק פון דער בימה. אן אינטערעסאנט קאפיטל־איז די קהילה אין בענדין. אויפן געביט איז ער, אלס פרנס, געשטאנען אויפן ערשטן פראנט מיט זיין קאפ פערישער נאטור, ווייל אין דער גמינע האבן מיר, ציוניסטן, תמיד געהאט צו קעמפן מיט דער "אגודה", וואס איז געווען א שטארקער פאקטאר אין דער שטאט און געוואלט, אז די קהילה זאל זיין א רעליגיעזע אינסטיטוציע. וויגאדזקי איז טעטיק אויך אויפן געביט פון דערציערישער ארבעט. יארךלאנג איז ער געווען א נישט באצאלטער אויפזעער איבע די יידישע לימודים אין יתומיכדהויז. דער הויכער ניווא פון די יידישע לימודים אין דעם אנשטאלט — איז געווען זיין פארדינסט. ער איז געווען פון די גרינדער פון דער גימנאזיע "יבנה" און ביז די לעצטע טעג א טעטיקער מיטגליד אין אויפזיכטס״ראט פון דער שול. די אנטוויקלונג פון דער גימנאזיע איז אויך געווען פון זיינע דערגרייכונגען.
א שטענדיקער מיטארבעטער פון דער "זאגלעמביער צייטונג", געשריב ן איבער אקטועלע ענינים. ספעציעל באקאנט ^יט זיינע מאמרים לכבוד יידישע ימים־טובים, אין וועלכע ער האט אויפגעקלערט זייער באדייטונג פון נאציאנאלן שטאגדפונקט. מען האט אים גער ן געהאט צו לייענען, ווייל ער האט געהאט א לייכטע פעדער און געשריב ן קלאר און דייטלעך וועג ן די טיפסטע פראבלעמען. ער האט מיטגעארבעט אין פיל פילאנטראפישע אינסטיטוציעס, און אומעטום גענאסן אכטונג און כבוד. 30 יאר האב איך געארבעט טאג-איין, טאג-אויס מיט מיין ליבן פריינד וויגאדזקי, ביז עס איז אויסגעבראכן די גרויזאמע מלחמה. דעם צווייטן טאג פון קריג האב איך זיך מיט אים הארציג געזעגגט, ווייל איך האב זיך געגרייט מיט מיין משפחה צו פארלאזן בענדין און זוכן א רעטונג ווייט פון די נאצישע תליינים, און טאקע מצליח געווען. כ׳האב דאמאלס נישט געוווסט, אז דאס איז דער לעצטער האנט-דרוק און לעצטער "שלום" פון מיין אזוי באליבטן נאענטן חבר. כבוד זיין אנדענק! א. לידוער * משה קאמינער * עבוירן 1898 אין בענדין, ביי איינעם פון די אנגעזעעגסטע און מיוחס - !* דיקסטע משפחות אין שטאט? דער פאטער, ר׳ ליפא קאמינער, א גרויסער למדן און שארפער קאפ. נישט איינמאל געווארן איינגעלאדן אין בית-דין פון ראבינאט, צו העלפן אדורכפירן א שווערע אין פארוויקלטע דיךתורה. געקעגט גאגץ ש״ס אויסווייניק.
די מוטער, לאה, באקאנ ט אי ן שטא ט אל ס מזג-טוב, מי ם איר ע גוט ע מעשים, געווע ן טעטי ק אי ן "ביקור-חולים", "לינת-הצדק" או ן ספעציע ל א סך געהאלפ ן ביי ם באקלייד ן ד י ארעמ ע תלמוד-תור ה קינדער. משה הא ט באקומע ן א טראדיציאנעל ע דערציונג, געגאנגע ן אי ן "חדר", ווען ע ר אי ז געוואר ן עלטע ר אי ז ע ר באאיינפלוס ט געוואר ן דור ך ד י השכל ה ביכער. פו ן זיי ן פריסטע ר יוגנ ט ארויסגעוויז ן גרוי ס ליבשאפ ט צו ם בוך, א סך געלעז ן אי ן יידיש, העברעאי ש או ן פויליש. זיי ן חלו ם אי ו געווע ן שטודירן, אבער משפח ה געפיל ן האב ן אי ם צוגעבונד ן צ ו זיי ן חסידישע ר חיים. לי ב געהאט ד י עלטער ן או ן זי י ניש ט געקאנ ט מצע ר זיין, אזו י א ז ע ר הא ט אליין געלערנ ט או ן זי ך אויסגעלערנ ט שפראכן, פו ן ד י אינטעליגעגטסט ע בחורים אי ן שטאט. זיין געזעלשאפטלעכ ע ארבע ט הא ט מש ה קאמינע ר אנגעהויב ן מיט ן אויסברוך פו ן דע ר ערשטע ר וועלט-מלחמה. ווען ד י דייטש ע ארמי י הא ט דורכמארשיר ט ד י שטא ט או ן אנגעווארפ ן 175