דורכפיחנג. די דייטשן באשליה דאן צואיילן דאם אומברענטען דער בונטארישער "זאנדערקאמאנדא"

שבת דעם 3 אקטאבער 1944 זענען די ם. ם. לייט געקומען נעמען די 300 מיטגלידער פון דער "זאנדערקאמאנדא", כדי זיי צו ליקווי־ דירן דורך גאז. פאר דער קרעמאטאריע־באדינונג איז דאס געווען א סיגנאל צום אויסשטאנד. די הייצערס פון דער קרעמאטאריע נומער 4 האבן מיט א האמער דערהרגעט דעם ס. ס. פירער און אונטטר־ געצונדען די קרעמאטאריע. דער פחו ו אויפצורייסן די קרעמאטא * ריע־איינריכטונג האט זיך איינגעגעבן נאד טיילווייז. גלייכצייטיק האבן די ארבעטער פון דער קרעמאטאריע נומער 1 אריינגעווארפן אין אויוון אדיין דעם דייטשן אויפזעער קאול, און דטרהרגעט 4 * ס. ס. לייט, פארווונדעט 15 אנדערע ס. ס., איבערגעשניטן די דראטן און אנטלאפן פון לאגער. באלד האבן די דייטשן געשיקט א גרעטערע ם. ם. אפטיילונג, וועלכע האט אויף א בלוסיקן אופן דערשטיקט דעם אויפשטאנד. נאכן אדפשטאנד האט די געסטאפא גענומען חוקר ודורש זיין, ווער ט׳האט די אויפשטענדע באזארגט מיט געווער, אמוגיציע און אויפריים־מאטעריאל. ס׳איז ווי געלונגען צו פאלן אויף די שפורן פון די 4 בענדינער מיידלמך, וועלכט האבן געארבעט אין דער פאבריק פון אויפרייס־שטאף "אוניאך, און פון דארט האבן זיי יעדן טאג ארויסגעגנבט דינאמיט און ע ם איבערמנפירט אין די פאלדן פון די קליידער אין לאגטר, אין די הענט פון דער געהיימטר

ארגאניזאציע וועלכע האט דאס ווייטע איבסדגטגעבן דמנו רומישן פיראטעכניקער באראדין וועלכער פלעגט קאנסטרואירן די באמבעס. די מיידלעך זענען געווען: רעגינא (פאמיליען־נאמען נישט פעסט־ געשטעלט), אלא גערטנער, רוזשא און דארקא סאפירשטיין פון בענדין. אין נאוועמבער 1944 זענען די 4 העלדישע מיידלעך מיט דער פארמיטלערין צווישן זיי און דער געהיימער ארגאניואציע ראזא ראבאטא, נאך דעם ווי זיי האבן נישט געוואלט אויסגעבן מיט וועמען זיי זענען געשטאנען אין קאנטאקט, געווארן עפנטלעך אויפגעהאנגען. פון די אנטיילנעמער אין אויפשטאנד זענען אןנ 1 באקאנ ט פאל* גענדע בענדינער: ישעיה ארליך, געווען א מיטגליד אין אויפשטאנדס־ קאמיטעט אין בירקענאו—אוישוויץ, געבליבן לעבן, געקומען קיין ישראל, געפאלן אין גוש־עציון; משה וויגנאנסקי, דער ערשטער וואס האט מיט א מעמער דערשטאכן דעם דייטשן אנפירער פון קרעמא־ טאריום, און דאס איז געווען דער סיגנאל צום אויפשטאנד און אויפרייס פון קרעמאטאריום 3. דאן זענען געפאלן בעניעק פער־ שטענפעלד, וויגאדוקי, 2 ברידער צימבערקנאפ, דוד גוטמאן, גאלד* בערג פון סאסנאוויץ, אנגעזעטנטער טוער פון דער פועלי־ציון—צ. ס. באוועגונג פון זאגלעמביע. טוביה קלמנוביץ, דב זלמנוביץ, חיים גליקסמאן און נאך א סך בענדינער וועמענס נעמען טסאיז אמז נישט געלונגען פעסטצושטעלן .

כבוד זייעראנדענק! """אל ל־ייע י / א נאכט 1אך דער מלחמה אין בעודין (יוני, 1946 ) * ייענדיק קרוב זיבן יאר פארוואגלט אין רוסלאגד, פארשיקט 1 אין די ארכאנגעלסקער וועלדער, האבן מיר נישט געהאט קיין שום קלארע ידיעות וועגן דער לאגע פון פוילישן יידנטום. און ווען ט׳זענען דערגאנגן צו אונז פארשידענע קלאנגען, האבן מיר אויך נישט געוואלט גלויבן אץ דעם גרויסן חורבן. פון בוכארא האב איך געשריבן צום בענדינער מאגיסטראט, אנפרעגנדיק וועגן יידישן בענדין. נאך דריי חדשים האב איך באקומען א ענטפער פון יידישן קאמיטעט, אין וועלכן מען האט מיר מודיע געווען, אז מיין יינגערער ברודער יחיאל מ . געפינט זיך אין אויבערשלעזיען. מער איז מיר נישט געלונגען אנצובינדן א קאנטאקט מיט בענדץ. דאן האב איך באשלאסן צוריקצופארן קיץ פוילן מיט מיין פרוי און זון.

דריי וואכן האבן מיר, 1500 רעפאטריאנטן פוילישע יידן, זיך געשלעפט מיט א ספעציעלן עשאלאך ביז אויבערשלעזיע. אנק ד מענדיק קיין מיטלאודץ, ווערן מיר געוואר, אז מיר וועלן דא ווארטן א לענגערע צייט. באשליס איך דאראם גיין אויפן טטאציע וואקזאל. איד קען זיך נישט באהערשן — געפינענדיק זיך אין גאנצן פופצן קילאמעטער פץ בענדין... ווי קען איך פארן ווייטער, אץ נישט זיין אץ מיץ געבוירךשטאט, ווו איך האב פארבראכט דעם גרעסטן טייל פץ מיין לעבן? ווען די מלחמה איז אויטגעבראכן אץ כ׳בץ ארוים פץ בענדין, האב איך דארט איבערגעלאזט מיגע עלטערן, ברידער, געשוויסטער, א גרויסע משפחה וועלכע איז אויסגעוואקסן פץ איי״ן בדם, פץ מיץ זיידן ראובן ז״ל, אץ זיך צעוואקסן איבער הונדערט פופציק מיסגלידער. באשליס איך — אץ גיי אדיין אץ פאט ט זוכן אץ טעלעפאדביכל. צוערשט זץ * איך מיץ געדעזענעם טעלעפאך

נומער, ליידע ר — נישטא. אי דזו ך באקאנטע נעמע ן פ ץ אמאליקע סוחרים וועלכע האב ן אלע געהא ט טעלעפאנען, או ן קדם זי ד אנגע־ שטויסן אי ן א יידישן נאמען: געברידע ר דאנציגער, מיינע געווע־ זענע שכנים. כ׳קלינג — אבער קיינער ענטפער ט נישט • אי ד דערווי ם זיד דע ם נומער פו ן יידישן קאמיטעט, איך קלינג, אץ: א וויילע אדום הער איך — "דא רעד ס ד י יידישע געמיינדע בענדיך. כ׳פרעג וועד ס׳רעדט, אץ כ׳באקו ם א ענטפער, א נאמען ווא ט זאג ש מי ד גארנישט, איך זאג דא ן מיין נאמען, אי ך פרע ג זיד, צ ו קע ן אץ, קומען קיי ן בענדי ן אדע ר כ׳זא ל פאר ן ווייטער, — אץ צ ו קע ן איך נאד אריינגיין צוריק א ץ מיין וודנונג, אדע ר אי ז ווע ר פ ץ מי ץ גרד * סער משפחה געבליבן, צ ו וועמע ן כ׳ווע ל קענע ן אריינגיין. דע ר ענם * פער אי ז געווע ן — נישט געבליב ן אי ן בענד ץ קיינער פ ץ מיי ן משפחה, די וודנונג מיינ ע קי ו אי ד ניש ט צורי ק באקומען, מיי ן בר ר דערגעפינט זי ד א ץ נידערשלעזיע, דאלדענבורג, אץ אוי ב כ׳ווי ל קומען, וועל ן זיי מי ד אפווארט ן א ץ אדפנעמע ן א ץ רעפאטריאנט ך הדז ווא ט געפינ ט זי ד א ץ געדעזענע ם לאקא ל פ ץ "הכת". דע ר ענטפער, א ז קיינער פ ץ מיי ן גרויטע ר משפח ה אי ז ניש ם געבליב ן א ץ בענדין, הא ט מי ד אז ד דערשלאגן, א ז כ׳הא ב ניש ט געוווט ט וו י אז ד כ׳בץ צוריקגעקומע ן אד ף דע ר טטאנצי ע צ ו מיי ן פר ד א ץ זץ. אוי ף זייערע אלע פראג ן הא ב איך ניש ט געהא ט קי ץ ענטפער. איינ ם הא ב אץ* געוווטט, אי ד ווע ל ודיטע ר ניש ט פאת ׳ אץ־מו ז זע ן בענד ץ נא ך א מאל. אי ד ווע ל ניש ט האב ן קי ץ מנוח ה בי ז כ׳ווע ל ניש ט זיי ן נא ד א מאל א ץ בענדץ.

מיר סאה קיין בענדין, נעמען אראם פץ עשאלאך־צוג אונזער