| מקאנטארנױרס ק] / פ1ן דער יידישער פארגאעענה״ט א1יפן שטח פ1ן זאגלעמביע און אומגעגנט (/\ןx—ן/\ x י״ה ) אויפן שטח פון זאגלעמביע און דער אומגעגנט באווייזן זיך יידן׳דא און דארט, אלס רייזנדע סוחרים, שוין אין 10־טן י״ה. צום סוף פון 11־טן י״ה, נאך די רדיפות אין טשעכיע, פליסט צו די ערשטע כוואליע פליטים קיין זאגלעמביע, וואס ווערט פאר זיי א מי ן מקוכדמקלט, און ווי הינטער א פעסטונג געפינען זיי א באהעלטעגי ש און אפילו שוץ. אן אנדערע גרופע יידן קומט אויפן שטח פון זאגלעמביע נאכן יאר 1226, ה ה. נאך די צווייטע פארפאלגונגען אין טשעכיע. איע־ צעלנע פאמיליעס באזעצן זיך אין בענדין, טשעלאדזש, שעווער, קאזשעגלווו זשאריק און פילץ. אויפן סמך פון קאזשימיעזש דעם גרויסנס א פריווילעגיע, אין יאר 1368׳ באזעצן זיך א פאר משפחות אין בענדי ן און אייגע אין שיעלצע1. אין אנהויב פון 15־טן י״ה׳ ווען אין דייטשלאנד האט מען אויפם־

נאך אנגעהויבן ארויסצוטרייבן יידן מיט דער הילף פון פאגראמען, ווען אין קעלן, מיינץ, אויגסבורג, ערפורט, ווירצבורג און מאגדעבורג איז מען זיך אומברחמנותדיק באגאנגען מיט יידן, באזייטנדיק זיי פון דארט, און שפעטער, ווען אין דייטשלאנדס דרכים זענען נאכ־ געגאנגען אונגארן, די אלפישע מדינות, שפאניע און פארטוגאל — האבן זיך אין זאגלעמביע געפוגעגרעסערע גרופעס יידן, דער עיקר אין בענדין, ווו זיי זענען אנגעקומען פון טשעלאדזש, שעווערא און קאזשעגלווו, ווערנדיק פון דארט באזייטיקט לויט א באפעל פון די קראקעווער ביסקופן. אין דערזעלביקער צייט באזעצן זיך יידן אין וואלבראם און אביסל שפעטעראויך אין אלקוש, ווו זיי זענען בקרוב דערגאנגען צו באדייטנדיקע איינפלוסן, ווייל אפילו אין זאלץ־אמט האבן זיי געהאט אן אייגענעם פארטרעטער, אין דער פערזאן פוגם אונטעד זאלץ־באאמטן הערמאן זעליק (אין יאר 1437).

שוין ביים סוף פון 15־טן י״ה׳ זענען די בענדינער יידן געווען זייער שטארק ארגאניזירט און האבן געהאלטן די מאכט איבער זייערע מיטגלויביקע, וואס האבן געוואוינט אין דער סביבה פון זאגלעמביע, ווי אויך אין מיסלאוויץ, בויטן׳ כאזשווו און טיכוי. בענדי איז געווען דער צענטער פון יידנטום. דא האט זיך קאנצענטרירט זייער געזעל־ שאפטלעך, פאליטיש און רעליגיעז לעבן׳ ווי אויך דאס געריכט. צו דער בענדינער קהילה האבן געהערט די אונטער־קהילות אין מיס־ לאוויץ, בויטן, כאזשווו, אלקוש, וואלבראם און פילץ. אויפן סמך פון סטעפאן באטאריס א פריווילעגיע׳ אין 16־טן י״ה, איז די יידן דערלויבט געווארן איבעראל צו וווינען, עס זענען אפגעשאפט געווארן די גרענעץ־פאסטנס אין די שטעט, און יידישע סוחרים זענען אויסגעגלייכט געווארן — אין רעכטלעכער הינזיכט — מיט די קריסטלעכע. אין אלקוש האט מען יידן דערלויבט צו ו,יערו גרובן־אייגנטימער און אויך זיך צו פארנעמען מיט מעטאל־האנדל. ארוס דעם יאר 1596 האט דער אמט פוגם קעניגלעכוםם־איינמאנער ביי דער אלקושער גרובנס פארנומען דער ייד משה עזרה.

אויב ס׳האנדל ט זי ר וועג ן בענדין, האב ן ד י היג ע ייד ן גענאס ן פון באטארי ס פריווילעגיעם, וויי ל אי ן ד י "בענדינע ר אייביק ע ביכער", די אזו י גערופענ ע לאנדוואיטישע ׳ טרעפ ט מע ן זיך, אי ן יא ר 1584, צום ערשט ן מא ל מי ט דע ם נאמע ן "יאסע ק דע ר אומגלויביקע ר ייד" 2 . וועלכער באזיצ ט א הוי ז נעב ן "רויז ן מארק". אי ן פאלגנדיק ן יאר, 1. 3 קילאמעטע ר פו ן בענדין . 2. אי ן ד י אלט ע אמטלעכ ע אקט ן זענע ן בי י א יידיש ן נאמע ן שטענדי ק צוגעגעבן געוואר ן ד י ווערטע ר "אומגלויביקע ר ייד". פיגורירט אי ן ד י דערמאנט ע ביכע ר א צווייטע ר הוי ז באזיצע ר נעב ן מארק, דא ם אי ז ״דע ר אומגלויביקע ר יי ד יאקוב״. אי ן יא ר 1587 הא ט אן אנדערע ר ייד, יעק ב ברוך ׳ געקויפ ט א הוי ז אי ן דע ר שטא ט בי י מארטשין ראטשיבארסקי, ווידע ר ד י יידישק ע רויז ע אבראמאוו א הא ט געקויפט בי י מארטשי ן שאניאווסק י א הוי ז מי ט א ברויערי י או ן א סטאדאל ע פא ר 700 פויליש ע גילדן. צו ם סו ף פו ן יא ר 1593 טרעפ ט מען ווידע ר אי ן ד י "אייביק ע ביכער" דע ם נאמע ן "מארעק ׳ דע ר אומגלויביקער ייד" ׳ וועלכע ר הא ט געקויפ ט א הוי ז היגטער ן שלאם, ביי וואווזשינע ץ ווארמוז. פו ן דע ם מאמענ ט אן, באווייז ן זי ך ייד ן אי ן דער שטא ט אוי ף פארשידענ ע גאסן, או ן אוי ך אי ן מאר ק אל ם הוי ז אייגנטימער, וו י צב״ ש ד י ייד ן יצח ק זלמן ׳ רויז ע לעווקאווא, איצע ק מארקאוויטש, אברה ם מייעראוויטש ׳ יעק ב או ן יוס ף אבראמאוויטש, ווי אוי ך פי ל אנדערע .

אין על קושאי זצוא גרויסן איינפלאס אין דער בארגבוי־איג־ דוסטריע דערגאנגן דער ייד מארק פאקטאר מיט זיינע זין אליאש און יאקוב, און די זאלץ־אמט־ביכער דערמאנען דעם נאמען נתן ^^111!£1111181188512911 א פראגמענט פון דער פישער געגיט אויף דער זאוואלע גאס (די קאסטענעס) מראה של איזור הדייגים ברחוב זאואלה געבלער, א גרובן אייגנטימער און באזיצער פון א בליי־הוטע, וואס האט זיך גערופן "שמידאווסקא".

אויב ס׳האנדל ט זיך וועג ן פריווילעגיעם, וואס זאגלעמביע ר יידן האבן באקומען אדאנק דע ר השתדלות פו ן בענדינע ר יידישע ראשים, איז די עלטסטע פריווילעגיע געווען פון קאזשימיעזש דעם יאגיעלאנער, אין יאר 1453. די דערמאנטע פריווילעגיע זאגט, אז די יידן אונטערליגן דע ר קעניגלעכער מאכט, און דעם קעניגס פארטרעטער איז דער וואיעוואד אדער דער סטראסטע. די יידן אונטערליגן נישט קיין שטאטישן געריכט, נאר זייער אייגענעם ביודדין, מיט אפעלאציע־ רעכט צו די סטאראסטע אדער וואיעווודזקע־געריכטן. אן אנדערע פריווילעגיע פון אלעקסאנדער דעם יאגיעלאנער, אין יאר 1505, גלייכט אויס די יידן אין הינזיכט פון שטייערן, צאל, אפצאלן, מאס־ טאווע׳ מיט די קריסטלעכע סוחרים. אין יאר 1532 גיט דער קעניג זיגמונט 1 ארויס א מאניפעסט, וועלכער זאגט, אז די יידן, טראגנדיק אויף זיך אלע לאסטן און שטייערן לטובת דע ר רעפובליק, זענען מחויב צו געניסן פון אלע רעכט, וואס דינען אנדערע מלוכה־אונטער־ טאנען. אין זעלבן מאניפעסט דערלויבט דער קעניג יידן זיך צו פארנעמען מיט האנדל און פירן געשעפטן. 36