פרײיע מיפע־זאנשײו / כמיעלניקער אין םקארזשיםקער לצגער (תל־אביב) אנהויב אקטאבער 1942, חול־המועד םוכות, עטלעכע טעג פאר דער ערשטער אויסזידלונג זענען אראפגעקומען קײן כמיעלניק דרײ מײםטערס פון די דײטשע אמוניציע־פאבריקן אין סקארזשיסק : גלאוער, מעשנער און קראוזע. שוין א טאג פאר זײער אנקומען איז ארויס א פארארדענונג .אז אלע פרויען ביז 30 יאר און מענער ביז 50 יאר מוזן זיך צושטעלן צו א קאמיםיע װעלכע װעט אײסקלױבן די פאםנדיקע מענטשן. צו זײער אנקומען איז שוין געװען צוגעגרײט אין גרויסן מארק דורך די ם.ס. און זשאנדארמעריע טישן מיט רשימות און באאמטע צו פארשרײבן די פארזאמלטע װאם מען האט אויםגעשטעלט אין רײען צו 3 מאן. קײנער האט נישט געװוםט צו װאס פאר א צװעק דאס װערט געמאכט. די מײסטערם האבן אויפן ארט אויםגעקליבן די געזונטע און ארבעטס־ פעאיקע מענער און פרויען און זײ אויסגעשטעלט אין ספע־ ציעלע רײען און די געבליבענע׳ שװאכע און נישט ארבעטם־ פעאיקע צוריק אהײמגעשיקט. פרײדע מאפע־זאנשײן ערליך, ישראל איטשע מענדרא־ װםקי, שרה פינקלשטײן, אסתר האראװיטש, פײגל םקראבצקע, שרה׳לע סאלניק און אנדערע.
װערק ״בע״ האט אויםגעארבעט אמוניציע צו איבונגען פארן דײטשן מיליטער. דאם זענען געװעזן טויטע קוילן מיט האלצערנע שפיצן, װאם האבן נישט געקאנט שאדענען. אין דעם װערק האט זיך אויך געפונען די מיל אונטער דער אנפירערשאפט פון לאסקאװסקי װאס האט צוגעשטעלט צום לאגער פארשידענע קארטאפל־אויסארבעטונגען, צום עסן פאר די לאגער־מענטשן. אין דער מיל בײ לאסקאװסקי איז פארהעלטנישמעסיק געװעזן א בעסערע ארבעט, װײל לאס־ קאװםקי אלײן האט זיך באצויגן מענטשלעך צו זײנע ארבע־ טער. דא האבן געארבעט די כמיעלניקער: ישראל גוטמאי, רחל מאפע׳ שײנדל גארפינקל, נתן גארפינקל, באשיע װירניק און אנדערע. בײ אנדערע שװערערע ארבעטן : מאניעק מארא־ װיטש׳ מאיר בלאנק, ישראלקע זשערניצקע און אנדערע. די געבליבענע אויפן מארק, בערך 500 מענער אץ פרויען, זענען באלד אויפגעלאדנט געװארן אויף דײטשע מיליטערישע לאםט־אויטאם און אפגעפירט געװארן קײן סקארזשיסק. די רײזע האט געדויערט עטלעכע שעה. פארנאכט זענען מיר אנגעקומען אין גרויםן ארבעטס־לאגער פון סקארזשיסק, װערק ״א״.
מען האט אונדז רעװידירט, געצײלט און ארײנגעפירט אין אן אומגעהויער גרויסער האלע. בײ אוממענטשלעכע באדינ־ גונגען אן עםן און טרינקען זענען מיר געבליבן ביז צומארגנס פרי. שעהן לאנג זענען מיר געשטאנען ביז מען האט אונדז װידער געצײלט און אפגעטײלט מענער פון פרויען. בערך סס2 האט מען אװעקגעפירט אויף װערק ״צע׳/ בערך 140 אויף װערק ״בע״ און די רעשט איז געבליבן אויפן װערק ״א״. דער װערק ״א״ איז געװען דער גרעסטער פון אלע. אין אים האבן געארבעט בערך צען טויזנט העפטלינגען פון גאנץ פוילן װי אויך כמיעלניקער. דא האבן זיך געפינען איבער 10 װערק ״צע״ האט אויםגעארבעט גראנאטן־באמבעם און פאר־ שידענע אויפרײס־מאטעריאלן, װי דינאמיט, ט.נ.ט. און אנדע־ רע כעמישע זאכן פאר מיליטער־צװעקן. דאם איז געװעזן דער שרעקלעכםטער לאגער און די ערגסטע טויט־ארבעט. די אויפרײם־שטאפן האבן זיך נעמלעך אײנגעפרעסן אין די קער־ פערס, װאס זענען געװארן געל, אפגעטויטעט. יעדן טאג האבן די דײטשן דעריבער געמאכט םעלעקציעס און די קראנקע געפירט צום שיסן. דארט איז טאקע אומגעקומען מײן טײערער ברודער אבנר׳ רהל און לאה יעקובאװיטש, חנה בלאנק און פיל אנדערע כמיעלניקער.
אויף װערק ״צע״ זענען אויך געװעזן ישראל קאמינסקי און מאניעק פלוטשענניק װאס האבן איבערגעלעבט די שרעקלעכע פײן. פון דארט זענען .אנטלאפן קלמן זשעלאזניק, יעקב װלאך מיט זײן ברודער און אנדערע. פון װערק ״א״ אין אנטלאפן אםתר מארקאװיעצקי — אלתר קוקיעלקעם אן אײניקל. א דאנק איר קריסטלעכן אויסזען איז איר געלונגען זיך ארויס־ פאבריקן מיט די נייעסטע מאשינען אויםצוארבעטן אמוניציע צושלייערן צוזאמען מיט שיקסעס וואס האבן דארט געארבעט. פארן דײטשן מיליטער, פון די גילזעס ביז די געענדיקטע אין יעדן װערק האבן כמיעלניקער געהאט זײערע באזונ־ קוילן פארפאקט און אװעקגעשיקט אויפן פראנט׳ איד הא= דערע באראקן. פרויען באזונדער און מענער באזונדער. געארבעט אין װערק ב׳ און נאכהער ביז איד געװאח איבעײ כמיעלניקער האבן אײנער דעם צװײטן געהאלפן, האט פאסירט געפירט אין װערק א/ אין צװישנצײט האב איך זיך צעשײדט אן אומגליק האבן אלע געטרויערט און באמיט זיך אין די מיט מײן אײנציקן אװ טײעח ברודער אבנר• איד ד׳אב אימ שװערע באדינגונגען די נויט לינדערן. שוין מער גישט געזען. ער איז אומגעקומעז איז ײעייז ״צע״־ די שװערע שקלאפן־ארבעט האט זיך יעדן טאג אנגעהױבן אין װערק א׳ האבן געארבעט ! יעקל גאנצארםקי׳ דאבע מיט .אן אפעל פון אלע העפטלינגען אזײגער פיר פארטאגס.
לעשמאן, הערשל סטאשעװסקי, באלטשע קויפמאז׳ ישראל די ס.ס.־לײט מיט די אוקראאינישע װערק־שוצן האבן זיך