286 דראיהיטשין אין דער טיפוס־עפידעמיע אין װארשעװער געטא׳ 4טן סעפטעמבער, 1942, און געקומען צו קבורה אויף דעם גענשער בית־עולם ♦ אלחנן׳ס פרוי, רעניא (שװעסטער פון סײם־דעפּוטאט קירשברוין), איז אומגעקומען ♦ הי״ד! אלחגן׳ס אײנציקער זון, דוד, זײער באגאבט װי א מאלער, האט זיך באטײליקט אין װארשעדוע געטא־אויפשטאנד, שפעטער געװארן ארויסגעפירט מיט נאך ײדן אין פארשײדענע לאגערן׳ צום סוף אין לאגער בודזשין ♦ 13 חדשים האט דוד דארט געארבעט עבודת־פרך, און דרײ חדשים נאך דער דײטשישער מפלה, װען די רוסים זײנען ארײן, איז דוד געשטארבן פון גאלאפ־שװינדזובט און געקומען צו קבורה אין דארף גאױטיגג, דײטשלאנד ♦ הי״ד! רבקה דה^כערמן, אײנציקע טאכטער, איז געשטארבן דעצעמבער 1938 אין װארשע ♦ רבקה׳ס מאן, נחום׳ א דאקטאר־פילאזאפיע, און זוגעלע אברהמ׳לע (5 יאר אלט), זײנען אומגעקומען אין װארשעװער געטא ♦ הי״ד! נאך דער מלחמה האט אהרן צײטלין געשטעלט מצבות אויף די קברים פון זײן ברודער אלחגן (אויפן װארשעװער בית־עולם) און פון זײן ברודער־זון, דוד (אין דײטשלאנד) ♦
ר׳ הלל צייטלין — עסייאיסט, דיכטער און דענקער — איז געבוירן ס״ו תרל״א, 1871, אין חב״ד׳שן שטעטל קארמע (מאהילעווער גובר) צו זיינע עלטערן ר׳ אהרן׳אליעזר און טשערנע־ברכה. געלערנט אין ישיבות און ביים רעטשיצער רבי׳ן (אייניקל פון ״צמח־צדק״) און געװארן מושפע אין גייסט פון דער חב״ד׳שער שיטה ♦ אויסגעצײכנט זיך מיט זיין זעל־ טענעם זכרון און התמדה. געלערנט ש״ס, פוסקים, ספרי חסידות, מויסר, דרוש, חקירה, קבלה, — אלץ װאס איז אים נאר געקומען צום האנט. גאר יונג גע׳שמ׳ט אלס קארמער עילוי אזן בקי בתורה ♦ צו 16 יאר (װען זיין פאטער איז געװארן א יורד}, געװארן א דארפס מלמד און געליטן דחקות. צו יענער צייט גענומען זיך צו השכלה. אלס אויטא־ דידאקט געלערנט זיך שפראכן און שטװירט װעלטלעכע ליטעראטור אין י 1896 אנגעהויבן שרייבן זיין פילאזאפיש װערק ״הטוב והרע״ ♦ נאך זיין חתונה (1897) מיט אסתר קונין, טאכטער פון ר׳ אברהם און"פײגע־טרײנע פון אובאדאװיטש (האמלעװער אויעזד), איז צייטלין אנגעקומען אלס העברעאישער ״לערער״ אין ראטנער׳ס גימנאזיע אין האמעל. אין 1898 דעבױטירט מיט זיין ״הטוב והרע״, אין המשכים, אץ אחד־העם׳ס ״השילוח״. פאר א צייט פארנומען זיך מיט לעדעדײ אין ראסלאװל און אין קיעװ (1904). אין 1905 באזעצט זיך אין װילנע און געשדיבן אין העברעאישן ״הזמן״ / אין 1906 אנגעהויבן זיך דרוקן צום ערשטן מאל אין ײדיש אין ״דאס אידישע פאלק״ /
אין 1907 איז צײטלין געװארן אדױסגערופן פון ש. יאצקאנ׳ען קײן װארשע צו רעדאקטירן זײן ״דאס אידישע װאכענבלאט״, גלײכצײטיק געשריבען אין יאצקאנ׳ם ״הײנט״/ בארימט זײנען די ״ברױועלאך צו דער ױגנט״/ מיט דער גדינדונג פון ״מאמענט״ (1911) געװארן דארט אײנער פון די הויפט־מיטארבעטער און אזוי אנגעגאגגען ביז זײן אומקום, הי״ד! ערשטער בריװ וועגן חורבן ״פארװערטם״, יולי 19, 1945 דדב שמעו ן טאראסאװ פון דער ״אגשי קאברין שוהל״ האט באקומען א בריװ פון זיק שװאגער אלטער מאזורסקי׳ װעל־ כער געפיגט זיך איצט אין סיביר. דער שװאגער האט דעם ברױו געקראגן פון אברהם טשעראמכער פון דראהיטשין׳ װעלבער באשרײבט דעם חורבן פון שטעטל. דער ברױו לײעגט זיך װי פאלגט: בעסטער פרײגט אלטער מאזורסקי! מיר זײגען אלע 9 יידן, װאס געפינען זיך איצט אין דראהיטשין ג־ט צו דאנקעז געזונט. גיב ג*ט פון אײך אלעמען צו הערן. איך װײם גיט װאס פריער צו שרײבן. עם איז פיגצטער און ביטער אין אלע װינקעלאך. קײן ײד זעט מען ניט. דער דײטש, גנב, יהאט אויסגעמארדעט מיט אלע אכזרױתן. װי נאר ער איז ארײן קײן דראהיטשין, האט ער באלד פון דער ערשטער ריתתלה אפגעשוירן 9 מענטשן די בערד. • שכנא דעם שומש, ישראל דעם מילנער, און אנדערע עלטערע ײדן. אין דרײ טעג ארום איז ארויס. א גזרה אז יעדער ײד מוז טראגן א לאטע פון היגטן און א לאטע פון פארנט. דאס זײנען געװען צװײ געלױ גרױסע לאטעם.
צװי י װאכן נאך זיץ ארײנגײן, האט ער אײנגעסטרא־ יעט פון די אלע ײדן צװײ פארטײען, אײ פארטײ האט גע־ הײסן ״א״ און די צװײטע האט געהײסן ״ב״. דער ״א״ ד^ז ניט געטארט גײן אין דער ״ב״־געטן^ און די ״ב״־געטא האט ניט געטארט גײן צו ״א״. און טאמער איז אימיצער ארײן, איז ער באלד דערשאםן געװארן אויפן ארט. דער ״א״ האט געהײסן ארבעטער, און דער ״ב״ האט געהײסן — ניט קײן ארבעטער,
מ׳הא ט געקער ט ד י װעל ט בי ז מע ן הא ט זי ך פארשריב ן צ ו זײ ן אי ן פארט ײ ״א״ . מיהא ט געדארפ ט האב ן פראטעק ־ ציע . אײע ר זון , שבתיל , אי ז געװע ן צופריד ן װא ם ע ר אי ז אי ן ״א״ . מע ן הא ט געארבע ט פארשידענ ע שװער ע ארבע ט או ן אייע ר שבתי ל אויך . או ן ד י ניט־ארבעטע ר זײנע ן געגאנ ־ גע ן אוי ף שװארצ ע ארבעט . ם׳אי ז געװע ן חורבן . או ן דערנא ך אי ז ארוי ס א גזר ה א ז קײ ן ײ ד טא ר ני ט גײ ן אויפ ן טדא ־ טוא ר ״םוידװאק״ . אל ע ײדן , פו ן קלײ ן בי ז גרוים , מוז ן גײ ן אי ן גראבן . או ן נאכדע ם אי ז ארוי ם א גזר ה א ז ד י ״ב ״ געט א װע ט מע ן ארויספיר ן אוי ף ארבעט . או ן אזו י אי ז טאק ע גע ־ װען . שב ת נחמ ו בײנאכ ט האב ן ד י דײטש ן ארומגערינגל ט ד י שטאט , געכאפ ט 1700 מענטש ן או ן אװעקגעפיר ט זי י הינ ־ טע ר בערעז ע או ן דארט ן זײנע ן געװע ן אויסגעגראב ן גריבע ר או ן מע ן הא ט ז ײ געװארפ ן לעבעדיק ע אי ן ד י גריבע ר או ן מי ט מיתו ת משונו ת ז ײ געטויטעט . אי ך אלײ ן בי ן אנטלאפ ן פו ן גרו ב א נאקעטער , װײ ל מע ן הא ט אלעמע ן אויסגעטא ן נא ־ קעט . אי ך ■הא ב ני ט געקענ ט צוקוק ן װ י מענטש ן לעבעדיק ע װארפ ן זי ך אי ן גרוב . ד י דײטש ן האב ן אוי ף מי ר געשאס ן 12 מא ל או ן ני ט געטראפן . ע ם אי ז פארא ן א ם ך צ ו שרײב ן װא ס דע ר מערדע ר הא ט אפגעטא ן מי ט ד י ײדן , װיפי ל צענדליקע ר ײד ן ע ר הא ט צעשאם ן אי ן גא ם יעד ן טאג . א דאקטאר , ד י דענטיםטקע , זײד ל דע ר בעדע ר או ן אנ ־ דער ע האב ן זי ך גע׳סמ׳ט . זײ ט מי ר אל ע געזונט , אברה ם אדלער , טשעראמכער .