90 דראיהיטשיז ערב סוכות, געדענק איך איז געווען זייער א שלעכטער װעטער, ס׳האט גערעגנט און א קאלטער װינט האט געבלאזן, עס איז געווען אוממעגלעך צו ארבעטן אויפן פעלד, נאר דער װאכמײסטער האט דאן אויך ניט באפרײט די קינדער פון דער ארבעט. אויפן מארגן, װען מיר זענען געגאנגען דאװנען, זענען די קינדער אװעק צו דער ארבעט, מ׳האט זײ ניט באפרײט, ניט ױם־טוב און ניט שבת, ביז װאנען זײ האבן ניט ערשטע שורה, פון רעכטס: אהרן לאסאװסקי, ד״ר גאלדשטײן, טעװל און פךײדל 11^ג-1 טאניע גראטש, ױסף בערעזאװסקי, ירמיה גראסמאן. צװײטע רײ: חײקע לאסאװסקי, אלטער אויסגעגראבן די קארטאפל ♦ סאראטשיק, פרוי גאלדשטײן, רחלע און שלמה זעליג גאלדמאן, דארא גראסמאן. ליגן: אברהס גראטש, און חײס (הערמאן) גראסמאן, אין 1927 • ז-ײ ח?ררררררז י רררלרזײי - שפעטער האבן מיר זיך דערװאוסט, אז דאס איז געווען א שטראף; מתמת אין דארף װארצעװיטש, װאו דער קאמענדאנט האט געװאוינט, האט מען בײ א ײדן געפונען עטליכע פונט קארן אין א זעקל, װאס ער האט אנגעקלאפט פון די זאנגן בעת ער האט געארבעט אויפן פעלד מיט די דײטשן. דערפאר האבן די דײטשן באשטראפט אלע ײד ן און זײ גע- צװאונגען צו ארבעטן אין שבת. אין הערבסט האבן די דײטשן געטריבן קלײנע קינדער,

פו ן 8 או ן 10 יאר, צ ו גראב ן קארטאפ ל או. אנד. גרינס. דא ס אי ז געװע ן א גאנ ץ שװער ע ארבעט. װע ן דע ר סאלדא ט אי ז גע־ װע ן א גוטער, אי ז נא ך געװע ן צ ו דערלײדן, אי ז אבע ר אװעקגעשטעל ט געוואר ן א שלעכטע ר סאלדאט, פלעג ט ע ר דע ם צװײט ן װינטער, אי ן 1917, הא ט זי ך ד י ארבע ט פארשטארקט. ד י דײטש ן זײנע ן װא ס װײטע ר גע־ װאר ן נערװעזע ר או ן ז ײ האב ן אונד ז מע ר פארפאלגט. אײנ־ מא ל האב ן ז ײ אונד ז אלעמע ן ארויסגעטריב ן יאג ן האזן. א קאלטע ר פראסט־טא ג אי ז דא ן געװע ן או ן דע ר שנ ײ הא ט טי ף באדעק ט ד י ערד. מי ר או ן ד י דײטש ן זײנע ן אויסגע־ שטעל ט געװאר ן אי ן א צע פ או ן מי ר זײנע ן אזו י געגאנגע ן יאגנדי ק ד י האזן ׳ אבע ר אוי ף צ ו להכעי ס האב ן זי ך ד י האז ן פארבאהאלט ן או ן מי ר האב ן אומזיס ט א גאנצ ן טא ג זי ך ארומ־ געשלעפ ט איבער ן װאל ד זינקענדי ק אי ן ד י גריבע ר מי ט שנײ. פארנאכט, װע ן מי ר האב ן זי ך אומגעקער ט צ ו ד י װאגנ ס װא ס האב ן אוי ף אונד ז געװארט, האב ן מי ר נא ך אויסגעהער ט זיד־ לערײע ן פו ן ריטמייסטע ר: — ״א ך פארפלוכט ע באנדע״, אי ר

ד י דײטש ן זײנע ן געלאפ ן מי ט שטעקנ ס פו ן הוי ז צ ו הוי ז או ן מי ט א װילדע ר סאדיסטישע ר הנא ה געטריב ן ד י ײד ן פו ן ד י הײזע ר אויפ ן מיט ן גאס . ז ײ האב ן קײנע ם ני ט געשאנעװעט . אוי ך דע ר אלטע ר כאלאזשינע ר הא ט זי ך געפונע ן אויפ ן מיט ן גאס . ד י דײטש ן האב ן פארנאנדערגעטײל ט ד י מענע ר אי ן גרופע ס או ן געטריב ן צ ו דע ר ארבע ט אי ן פעלד . אי ך בי ן געװע ן אי ן דע ר גרופע , װא ס הא ט באדארפ ט גײ ן קאסע ן הײ . װע ן מי ר זײנע ן געקומע ן הינטער ן דאר ף הא ט אונד ז דע ד װאכמײסטע ר באפויל ן מי ר זאל ן אנפאנגע ן קאסען . מי ר האב ן אי ם גלײ ך דערקלערט , א ז מי ר האב ן ני ט געארבע ט בי ז איצ ט אי ן שב ת או ן מי ר װעל ן װײטע ר ני ט ארבעטן . אי ז דע ר דײט ש ארײנגעפאל ן אי ן א גרימצאר ן או ן מי ט א פײכט ן רו ט מי ר א שמי ץ געטא ן .איבער ן פנים . אבע ר צ ו להכעי ס דע ט װאכמײסטע ר הא ט באל ד אנגעפאנגע ן רעגענע ן או ן מי ר זײנע ן אװע ק אהײם . געװע ן באשער ט מי ר זאל ן ניש ט מחל ל שב ת זײן . פארפאלג ן ב ײ דע ר ארבע ט אז ן נא ך מסר׳ ן פא ר דע ם ריט ־ מײסטער , א ז מע ן װי ל ני ט ארבעטן .

ער ברא ש השנ ה אי ז דא ס געװען . אי ך געדענ ק גאנ ץ גו ט יענע ם טא ג : אי ך או ן נא ך א ױנגערמא ן זײנע ן געצוװנ ־ גע ן געװאר ן צ ו גראב ן .קארטאפל . ב ײ דע ר ארבע ט אי ז געשטאנע ן א פויליש־דײטשע ר סאלדאט , א ײדן־פרעסער . ע ר הא ט אונד ז פארפאלג ט ב ײ דע ר ארבעט , געיאג ט או ן גע ־ טריב ן או ן ני ט געלאז ט זיך . אפרוען . דע ר יונגערמאן ׳ א שװא ־ כער , הא ט זי ך ני ט געאײל ט או ן הא ט אויפמערקזא ם געמאכ ט דע ם סאלדאט , א ז פא ר דע ם געל ט װא ס מי ר באקומע ן פא ר דע ר ארבע ט אי ז גענו ג װא ס מי ר טוען . אי ן א מינו ט ארו ם .הא ט זי ך באװיז ן דע ר ריטמײסטע ר ר. , רייטנדי ק אוי ף זיי ן פערד . קומענדי ק נאענ ט צ ו אונדז , הא ט ע ר אויסגעדריק ט זײ ן אומצופרידנהײ ט מי ט אונדזע ר ארבע ט או ן געזידל ט מי ט זײנ ע װערטע ר : ״פויל ע או ן פארפלוכט ע באנדע״ , כאט ש דא ס מא ל הא ט מע ן געארבע ט דוק א גוט . דע ר סאלדא ט הא ט גלײ ך געמאלד ן דע ם ריטמײסטער , װא ס דע ר ױנגערמא ן הא ט געזאגט . או ן דע ר ריט ־ מײסטער , א. ן אויפגערעגטער , הא ט זי ך א לא ז געטא ן מי ט זײ ן פער ד צו ם יונגנמא ן או ן אי ם מכב ד געװע ן גאנ ץ גו ט מיט ן קאנטשי ק איבער ן קאפ , צוזאגנדי ק א ז ע ר װע ט נא ך אי ם באשטראפן . דערפא ר האב ן מי ר געארבע ט בי ז שפע ט אי ן אװנט . או ן א ז מי ר זיינע ן געקומע ן אהײם , אי ז מע ן שוי ן געגאניגע ן פו ן דאװנען .