יי די שׂ ל אַ ד ז שׁ 127 אפילו די געניטסטע דערציער זענען נישט איינמאָל נעשטעלט נעװאָרן אין פארלעגנחייט, ווייל זיי האָבן זיך אָנגע- טראָפן אויף שוועריקייטן, מיט וועלכע זיי האָבן אין נאָרמאַלע צויטן זיך נישט באַנעננט. דער דערציער האָט זיך נעמוזט באַ- װאָפענען מיט ספּעציפיש צונענרייטע דערציאונגס-מיטלען און אויסגעפינען א גאנץ אַנדערן צונאנג צום קינד. מ'האָט תמיד נעמוזט געדענקען, אז מ'האָט צו טאָן מיט א דערפאַרן יונג מענטשעלע אָננעטאָן אין קורצע קינדער-קליידער. אין יאָר 1941 האָט שוין עקזיסטירט אן אויסבעסערונגס- היים פאר יוגנטלעכע ביי דער תפיסח אויף טשאַרניעצקענאָ גאַס. אויך יינגלעך פון דער קינדער-קאָלאָניע װאָס האָבן זיך נישט געקענט אריינפּאַסן אין די ראַמען פון ענגן און האַרטן געטאָ- לעבן און האָבן רעװאָלטירט קעגן אלץ און אלעמען און די דערציער האָבן זיך נישט געקענט קיין עצה נעבן מיט זיי -- זענען געװאָרן דאָרט אהינגעשיקט.
פֿון אָנטאַנג איז דאָס װאָרט ,אויסבעסערוננ-הויז" גע- ווֹען א שרעק-װאָרט פאר אלע קינדער. ס'האָט זיך אָבער ארויסגעוויזן, אז זיי האָבן דאָרט געלעבט גאַנץ אָפּגעזונדערט פֿון דער טרױיעריק-באַרימטער תפיסה, געװווינט אין ליכטיקע צימערן און געווען אונטער דער אויפזיכט פון אַן איבערנע- געבענעם. דערציער, וועלכער האָט זיך מקריב געווען פאר די דאָזיקע יתומים. די יינגלעך זענען געווען ציכטיק אָנגעטאָן, בייטאָג זענען זיי ארױסגעגאַנגען צו פארשיידענע רעסאָרט- אַרבעטן, באַקומען צוגאָב-טאַלאָנען און אין פאַרגלייך מיט די קינדער פון דער קאָלאָניע, ווייניקער געהונגערט. - | = מיר איז אָפּט אויסגעקומען בייצווווינען אין אויסבעסע- רונגס-הויז די טראַדיציאָנעלע פרייטיקצונאַכטיקע אֶוונט- ברויטן" און אויך איינמאָ?ל באַזוכט א בילדער-אויסשטעלונג, -- װאָס צוויי יונגע ברידער מיטן נאָמען טאַשעמקאַ --- דער עלטערער 6 יאָר אַלט, א מאָלער און דער יינגערער א שניצער--- האָבן דאָרט געוויזן פאר א געשלאָסענעם קרייז. די בילדער --- מערסטנטייל פּייזאַזשן פון אן אויסנעטרוימטער ועלט, האָבן געמאַכט א קאָלאָסאַלן איינדרוק אויף אַלע באַזוכער. שא א וא א אע אטא ער טי אי אהי אהא" האהאהאאאהי אהי והאי אאאאאאאאי האר אאאאהאר אואאוט
מאַרישין איז פון איין זייט געווען אדורכנעקראַטעװעט מיט שטעכיקע צוימען און האָט זיך גענרענעצט מים דער אַרישער זייט. פונדערווייטנס האָט זיך געקענט נאָך זען א פריי שטיק ערד. מיט וויפ? דורשט און קּנאה האָכן די ייננע יידישע קינדער נעקוקט צו יענער זייט פרייער ערד, צו די פאַרביקע רייפע פעלדער. זיי האָבן מקנה געווען דאָס קלענסטע באַשע- פעניש: א פיינעלע, אָדער א פלינ אפילו, װאָס קען זיך אוים- הויבן. הויך מיט. די פלינעלעך, און אַוועקפליז ווייט, ווייט איבער די דראָטן אדינער. אַלץ װאָס די קינדערישע איגן האָבן געקענט דאָר דערבליקן, האָט זיי געדייצט און געלאָקט. אפילו דער הימ? פון יענער זייט דראָטן האָט זיךְ זיי אויסגעויזן צו זיין בלויער, דאָס גרינס פון די ביימער און גראָזן גרינער און צויבערדיקער, די זון אויפן הימל האָבן זיי נעזען אויפגיין פיל העלער און ליכטיקער וי ביי אונדז.. --דעם קינדס אוינ. האָבן געצויבערט די פֿערד ביים ווייט- פארשטּאַנטן אַקער-אייזן, די קו װאָס האָט זיך געפיטערט
ערגעץ-ווייט דאָרט אױױיף דער לאָנקע, צוזאמען מיט איר קעלבעלע... און דער הונט, וועלכער האָט זיך באַװעגט פראַנק אוֹן פריי... | פריצייטיק זענען אַ סך קינדער רייף און אַלט געװאָרן, און ס'האָבן נישט געקענט העלפן אַפילו די בעסטע דערציער, אַרויסצופירן זיי פון זייער יאוש און פאַרצווייפלונג. אָנגעזאַפּט סמיט טעגלעכער אימה און שרעק, האָבן פיל פון די קליינװאַרג אויפגעהערט זיך צו שפּילן אין געוויינלעכע קינדער-שפּילערײיען, ס'אין גענוג צו דערמאַנען דעם אוֹפן וי אַזױ יונגע קינדער האָבן זיך געשפּילט בשעת די געטאָ- יאָרן, כדי צו קענען באַקומען אַ בילד ווענן דער טראַנישקייט פון יענער צייט. : אָט זענען אייניקע פון יענע ,שפּילערייען" װאָס האָבן זיך איינגעקריצט טיף אין מיין זכרון: . יי אַ יינגעלע האָט אַמאָל אָנגענומען א הענטעלע מיט שטיינדעלעך, זיי איינציקווייז אַרױסגעװאָרפן און געפרעגט דערביי זיין חבר ; | | / --- טרעף שלמהלע, וויפ? מיר אין נאָך געבליבן אין מיין האַנט? צויי זענען מיר אומנעקומען ביי די דראָטן, צוויי ביי דער ערשטער אויסזידלונג און צויי זענען געשטאָרבן פון הונגער?... | י אָדער; 7 | --- זאָלְן מיר זיך שפּילן אין אַן אויסזידלונג, איך על זיין דיין מאַמע, דו וועסט זיין דאָס קינד, און ער דער פֹּא- ליציאַנט. ער (דער פּאַליציאַנט) װעט דיך קומען נעמען צו דער אויסזידלונג, איך װע? נישט דערלאָזן און דו װעסט וויינען... | | טראַגנײיקאָמיש 8 קפינגען די נעשפּרעכן װאָס 64 דעלעך האָבן געפירט מיט זייערע ליאַלקעס : --- זאָרג זיך נישט ליאַלקע מיינע, אויב אַ דייטש װועט דיך קומען אױפכאַפּן, װעל? איך דיך נישט פאַרלאָזן. איך װעל מיטגיין מיט דיר, גענוי וי רייזעלעס מאַמעשי.. צודריקנדיק איר ליאַלקע צום האַרצן האָט אַן אַנדער מיידעלע אַמאָל געזאָנט : == וט גיישט טיין קינר, טמער קיין ברויט פאַר. דיר
האָב איך היינט נישט. דו האָסט שוין דיין גאַנצע פּאַרציע ברויט אויפגענעסן און דאָס רעשט פוז איך איבערלאָזן אויף מאָרגן... אָט די קינדער פון עלנט און טרערן, וועלכע האָבן דאָס לעבן געזען נאָר פון איין זייט; אַלס ווילדן אומברחמנותדיקן קאמף, זיי האָבן בעת זייערע קורצע, אָפּנעהאַקטע יאָרן, אום" באַװגסטזיניק זיך פאַרשפּילט מיטן איינענעם ביטערן לעבֿנס- סם: אין נויט, אין דחקות, אין מאַסױעפּידעמיעס, אין שי" סערייען און אויסזידלונגען. | אפי די" צּ יענע קינדער, וועלכע זענען געבוירן געװאָרן קורץ פאַר דער מלחמה, האָבן נישט פֿאַרמאָגט קיין באַנריף אויף אונ- טערצושיידן צװוישן חיות און עופות און אויך נישט צװישן דערנערונג-פּראָדוקטן, אַ פינף-אָריק קינד אין געטאָ האָט אינעם יאָר 1949 נישט פאַרשטאַנען אונטערצושיידן פון אַ