90 ידיש לאָדוש שט עון ראַנאַושינסקי לאַדזש - וי איך נגערענק עס אין זינען האָב איך -- דאָס יידישע לאָדזש, די שטאָט פון יענע צייטן ווען אַ פערטל-מיליאָן יידישע איינוווינער האָבן אויסגעפילט אירע גרענעצן. די שטאָט, וועלכער יידישע אַרבעט און יידישער טאַלאַנט האָבן געגעבן אַן אײיגנאַרטיקן קאָלאָריט. אַ שטאָט --- אַ שלומפּערל צווישן פּוילישע שטעט -- שמוציק און פאַררויכערט, גרוי און פאַרנאַכלעסיקט פון די פּוױלישע רעגירער --- און דאָך נאָנט צום האַרצן לאָדזשער יידן. די שטאָט, וועגן וועלכער ס'האָט אין יאָר 1919 געזונגען אַ יוננער, און דאן נאָך אומבאַקאַנטער פּױלישער פּאֶעט, אַ לאָדזשער ייד --- יוליאַן טוּווים, אָלן דעם גאַנגעס, סאָרענטאָ און קרים אַנדערע זינגען אַ לױב -- מיר אָבער פּאַרשאַפּט נחת און פרייד, לאָרוש -- מיט איר רױן, מיט איר שטױב". די שטאָט אין אַנטשטאַנען אין דער ערשטער העלפט פון 19טן יאָרהונדערט, און געלעבט נישט קיין סך מער וי 0 אאָר. איר לעבן איז פאַרנאַנגען אין יענע סעפּטעמבער- טעג פון 1929, ווען דייטשע טאַנקן זענען פאַרפאָרן אויפן פרייהייטס-פּלאַץ (פּלאַץ װאָלנאָשטשי).
היינט װועט אַ פאַרבלאָנדזשעטער רייזנדער זיך נישט דער- טראַכטן, אז אַזא שטאָט איז ווען נישט איז געווען. ער װועט געפינען די פּיעטרקאָװוסקע נאָס און דעם באַלוט; ער װעט געפינען א סך אַלטע בנינים, פּאַלאַצן און פאַבריקן -- ער װועט אָבער נישט געפינען דעם מינדסטן שפּור, אַז דאָס יידישע לאָדזש האָט ווען נישט איז עקזיסטירט. וויפל יאָרן זענען דען פאַרגאַנגען פון יאָר 1929 4 עפּעס מער וי אַ פערט? יאָרהונדערט. נאָך איין פערטל יאָרהונדערט, און עס ועלן זיך נעפינען , היסטאָריקער", וועלכע וועלן אִםּ- פרענן איר עקזיסטענץ, איך באַזיץ נישט קיין מאַטעריאַלן און נישט קיין דאָקומענטן. שרייב איך נאָר וועגן דעם, װאָס איז פאַרבליבן אין מיין זכרון, לאָדזש, וועלכע איר וועט געפינען אויף די ווייטערדיקע זייטן פון אָט דעם בוך -- איז דאָס לאָדוש, וועלכעס איך זע אין דער איינזאמקייט פון מיין צימער, ווען איך פאַרמאַך די אויגן, און מיין געדאַנק גייט צענדליקער יאָרן צוריס.. . אֹל דאָס לאָרזש, וועלכע איך האָב נאָכאַנאַנד פאַר מיינע אויגן --- איז די שטאָט פול מיט לעבן און באַװעגונג; די שטאָט,
װוּ די פאבריק-מאַטאָרן האָבן גערוישט 24 שעה אין מעת-לעת, און די קוימענס האָבן אָן אויפהער גערויכערט. אין דער שטאָט, אין וועלכער , צייט איז געווען געלט", האָט מען ווערטער נישט געװאָרפן סתם אַזױ. די שטאָט, ונ אַרבעט האָט באַדײט: טוגנט און שטאָלץ. , פּוילישער מאַנטשעסטער? -- אזוי האָט מען איר גערופן. כ'בין קיינמאָל אין מאַנטשעסטער נישט געווען, און איך ווייס נישט אויף וויפ? דער נאָמען איז נעווען באַרעכטיקט, אָבער לאָדזשער האָבן זיך געפילט דערהויבן. דאָס האָט געגעבן דער שטאָט די אייגנשאַפט פון אונטערנעמערישקייט און סאָלידקייט. אַ לאָדזשער ייד האָט הנאה געהאַט פון זאָנן אויף זיך, אַז ער איז א , לאָדזשער מענטש". כראָניקער פאַרצייכענען די אַנטשטײיאונג פון לאָדזש, וי אַ פאבריקס-ישוב אין אֶנהוֹיב פון 19טן יאָרהונדערט. די שטאָט איז אַנטשטאַנען און זיך אויסגעבויט אַרום דעם נייעם מאַרק, װאָס מען האָט שפּעטער אָנגערופן: פּלאַץ װאָלנאָשטשי (פרייהייטס-פּלאַץ). אין אֶנהוֹיב האָבן יידן געוווינט אין דריי קליינע געסלעך : פּאָרזשעטשנע, װאָלבאָרסקע און סטאַרי רינעק (אַלטער מאַרק). דאָס אין פאַקטיש געווען א געטאָ, ווייל די ערשטע, וועלכע זענען אָנגעקומען זיך דאָ באַזעצן (דייטשן -- אַראָפּגעבראכטע דורך דער מאַכט) האָבן זיך פאַרזיכערט אין אָפּמאַך, אַז יידן
װעלן נישט האָבן דאָס רעכט צו קויפן ערד, און ועלן אויך נישט קאָנען װווינען אין דער געגנט, װאָס איז באַשטימט געװאָרן פאר די דייטשן, וועלכע מען וי? באַזעצן, אין לויף פון דער צייט, האָט זיך די יידן איינגענעבן איבערצוטרעטן די נרענעצן. אויף צפון פון נייעם מאַרק אין אַנטשטאַנען אַ גרויסער ישוב, דער אזוי גערופענער באַלוט". וען אַלע באַמיאונגען ארויסצוגיין פון די דריי נעסלעך האָנן זיך אויס- געלאָזט מיט גאָרנישט, זענען צוויי יידן ענערגישע און פול מיט אונטערנעמוננס-נייסט יצחק בלאַװאט און יצחק בירענ- צווייג געקומען צו אַ פאַרשטענדיקונג מיטן אייגנטימער פון דערפ? באַלוט, דעם כראַביע זאַוישי, און זיי האָבן פון אים באַקומען דאָס לאַנד אויף אייביקער פּאַכט. מען האָט גענומען פארטיילן דאָס לאַנד, און ס'האָט זיך אָנגעהוֹיבן א שנעלע בויאונג. לאַנג האָבן נעדויערט די אונטערהאנדלונגען מיט דער שטאָט-פאַרװאַלטונג ווענן דער צוקונפט און כאַראַקטער פון דעם נייעם ישוב -- וועלכן מ'האָט יאָרנלאַנג איבערנע- לאָזט אויפן איינענעם גור? -- דעריבער האָט ער זיך אַנט- וויקלט כאַאָטיש. ערשט אין יאֶר 1918, בשעת דער דייטשער