186 ספר לוקאװ די דאזיקע געשיכטע און אויך דאס פארשיקן יידישע אפיצירן און זעלנער אין לאגער קיין יאבלאנע האבן נישט געשטארקט מיינע פאטריאטישע געפילן צום נייעם םוילן. איד האב זיו דערמאנט׳ װי מײן טאטע האטא מאל איןא מוצאי יום־כפור גע־ זאגט צו מיר, אז װען ער זאל זיכער זיץ, אז דאם קאן העלפן פאר ״לשנה הבאה בירושלים״, איז ער גרײט צוריקצוגיץ אין שטיבל אויף נאך24 שער-.. מנחם אגמאן סילועטן פון דער הײם לוקאװ פון די פריםטע קינדער־יארן אין לוקאװ געדענק איך דעם מארש פון דער רויטער ארמײ אויף װארשע אין יאר 1920. איך בין שפעטער געװארן נאענט צו דער רעװאלו־ ציאנערער באװעגונג אין לוקאװ. אין יאר 1939, בעתן צוריקטריט פון דער רויטער ארמײ, האב איך פארלאזט לוקאװ און צוזאמען מיט דער רויטער ארמײ אװעק אויף די סאװיעטישע געביטן׳ כדי צו פארװירקלעכן מײן חלום. די צװײטע װעלט־מלחמה האט מיך צוריקגעבראכט אין מײן אלטער הײם׳ אין פוילן, שוין נישט דעם זעלבן— נישט אין די יארן, נישט אין די אידעאלן- *
אין מײן זכרון האבן זיך אײנגעשניטן דרײ הויכע ײדן מיט בערד און מיט ברײטע פלײצעם. זײ האבן דערמאנט לעגענדארע רוםישע געשטאלטן. דאם זענען אבער געװען פשוטע, ערלעכע, רעליגיעזע ײדן: מיץ פאטער חײם אץ זײנע צוױי ברידער מרדכי און אליהו, מיץ פאטער איז געװעןא דארפם־הענדלער, מיץ פעטער מרדכי—א טרעגער, און מײן פעטער אליהו—א דראשקאזש. אט די דרײ ברידער האבן שװער געארבעט אויפן שטיקל בחיט. פון די שכנים אונחערע געדענק איך אברהם דעם גלעזער מיטן שפיציקן בערדעלע• ער האט תמיד געטראגן מיט זיךא לאנגע װירע און געזוכט פענצטער מיט אויםגעהאקטע שויבן. מען פלעגט זאגן אויף אים, אז מיט דער װירע מעםט ער די לוקאװער גאסן. זיץ פרוי ריתל איז געװען זייערא שײנע. זי פלעגט קנעטן דעם קיט ביי אונדז אין געסל אץ צוזינגען זיך דאם לידז ״גײ איך מיר ארוים אויפן גאניקל דאם שטעטעלע צו באקוקף... דער צװײטער שכן, אריה קצב, איז געװען מער ״לײט״. ער איז געװעןא חםיד בײם מיעכאװער רבין. מיט דץ פאמיליע פץ5 פערזאן האט ער געוץינט איןא צימער בײ קאפל גאנטשאזש.