שמואל הובערמאן לוקאװ פון מײן דור דאס שטעטל לוקאוו האב איך געזען אין מײנע קינדער־יאח און אין דער צײט פון מיץ רײף װערןוא קליץ שטעטל מיט פשוטע הארציקע ײדן, הארעפאשניקעס— באלמע־ לאכעם אמ ארבעטערן פרומע ײדן, װאם זענען טאג און נאכט געזעםן בײ די גמראם. איך האב געזען די גאםן און געםלעך אין די שבתים און ױם־טובים, און איך האב זײ געזען אין די װאכנטעג— מיט זײער ארעמקײט, מיט זייער פיץ און נויט. איך געדענק דעם 18־װאכיקן שטרײק פון די שוםטער־ארבעטער. אבער שטענדיק, סײ אין די יום־ טוב־טעג, םײ אין דעם גרויען אינדערװאכן איז דאם ײדישע שטעטל געװען אײנגעהילם אין בטחון און אין האפענונג אויףא בעםערן מאז־גן. טויזנטער חנען האט געהאט אונדזער לוקאװ. די שטאט איז געװען ארומגערינגלט מיט רחבותדיקע פעלדער און טיפע װעלדער— דער זאפאביעדניקער װאלד און דער לאזער װאלד. שבת פלעגט יונג און אלט גײן צום זאפאװיעדניקער װאלד. ױגנט־קרײזלעך פלעגן דארט אפהאלטן אומלעגאלע ״מאםװוקעס״ און פארזאמלונגען.א פרײדיק געזאנג האט זיך געטראגן פון דארט— לידער פון קאמוניםטן, השומר־הצעיר, ״בונד״, פון דער חלוצי־ שער ױגנטן לידער פון פרײהײט, פץ בענקשאפט צו ארץ־ישראל. * אונדזער שטאט האט זיך נישט געקאנט בארימען מיט גרוים רײכקײט, אפילו פון די בעםער־םיטואירטע ײדן. און דאך איז די שטאט געװען אלעמען טײער.

פיר הויפט־קװאלן פון פרנםה האט לוקאוו פארמאגטו קליינהאנדל, געגריװעטע שוסטער, טאנדײט־שניידער אח םופרי־םת״ם, פון אומעטום האט ארויסגעשײנט די ײדישקײט. די סופרים— בונדיםטן— פלעגן ביים שרײבן די מזחהם און מגילהס אונטערזינגען רעװאלוציאנערע לידער... די געגרי־ װעטע שוםטער פלעגן זינגען לידער פון קאמף• די קאװערם בײ די געגריװעטע שוםטער זענען געװען די ״שטאפעטן״ בײם מעלדן די ״פאדפונקטן״ פון די אומלעגאלע ״מאסװוקעס״ און מיטינגען. די טאנחיט־שנײדער פלעגן זיך גרײטן צו די מערק און יאריח• די קרעמער פלעגן שטיץ פאר די טירן פון דיערע געװעלבער און אױסקו^ די קונים. זײ האבן געשאלטן דעם ״אוזשאנד םקארבאוױ״ (שטײערן־אמט), װאם נעמט זײ צו דעם ביםן םת מויל. 190