ספר לוקן^וו 17 שיצאו הקהל יצ״ו (ישמרם צורם וגואלם) לחזור ולבנתה על מקומה הראשון אז מצד השררה והכומרים עכבו בידם באמרם שהוא קרוב לבית תפלות שלהם. עד שהגיע העגין אל המלכות עד שלסיבה זו הוצרכו להניח מקומה הראשון ולבנות במקום אחר אשר נתרצה השר לבנותה. והנה המקום הראשון נשאר לזאת פנוי. ועתה... וכו׳ ״. (״זאל אונדזער רבי אונדז לערנען וועגן דעם בית כנסת פון דער קהלה קדושה לוקאווע׳ אויפסנײ אויפצושטעלן (די שול) אויפן ערשטן פלאץ׳ האבן דער שררה און די גלחים אונדז געשטערט. זײ האבן געטענהט, אז ;דער פלאץ) איז נאענט צו זײער תיפלה. ביז דער ענין האט דערגרײכט צום מלכות און מחמת דעם זענען זײ געװעז געצװונגען צו פארלאזן דעם ערשטן פלאץ און צו בויען אויף אן אנדערן פלאץ׳ אויף װאס דער שררה האט באװיליקט. און איצט איז דער ערשטער פלאץ געבליבן לער...״). די שאדה איז: אויב מען מעג דעם פלאץ פארקויפן און מיטן אפגענומענעם געלט דעקן די הוצאות פון דער נײער שול. װארעם מחמת דער שלעכטער צײט קעגען זײ נישט דעקן די הוצאות װיא מאל אין די גוטע צײטן. ליידער פארצײכגט נישט די שאלה די דאטע װען זי איז געשריבן געװארן און אויך נישט פון דער תשובה. אויך דער גאמען פון דעם פרעגער װערט נישט דערמאנט׳ קענען מיר בלויז משער זײן.
דער מהר״ם איז נפטר געװארן אין ט״ז אײר שע״ו. ד. ה. אפילו װען מיר זאלן אננעמעך אז די שאלה איז געפרעגט געװארן אין זיץ לעצטן לעבנס־יאר׳ איז אויך צו זען אז די דאזיקע געשעעניש איז פארגעקומען ארום35 יאר פאר ר.מיעלגיצקיס אינװאזיע פון לוקאװ. אבער מיר האבן גאר קײן ספק נישט׳ אז די דאזיקע שאלה איז געפרעגט געװארן מיטא היפשער צאל יארן פריער. מיר באזירן אוגדזער השערה אויפן פאקט, וואס דער בארימטער ר׳ יואל סירקיש באקאנט אויפן נאמען פון זײן בארימט װערק ב״ח— בית חדש— איז שוין געװען רב אין לוקאװ אין די יארן14—1613. עס געשיקט זיך גישט׳ אז ער זאל האבן געשיקטא שאלה צום מהר״ם מלובלין אין אזא עגין. ער וואלט אן ספק אליץ געפסקנט אזא שאלה. מוזן מיר אננעמעך אז די דאזיקע שאלה שטאמט פון יארן פריער׳ ווען לוקאװ האט נישט געהאט אזא געהויבענעם רב׳ װאס זאל װעלן אליץ פסקנען אזא שאלה, אדער בעתא צײט, װען לוקאװ האט כלל נישט געהאט קיץ רב.
מיר זעען דערפון׳ אז די שול. וואס כמיעלניצקי האט פארברענט, איז געװען נישט די ערשטע. לויט אלע ווארשײנלעכקײטן איז די שול, װאס װערט דערמאנט אין דער אויבגדערמאנטער שאלה צום מהר״ם, געװען דער ערשטער מקום קדוש, װאס לוקאװער יידן האבן דארט אויפגעשטעלט. דער בנין איז אן ספק, געשטאנעןא לענגערע צײט ביז ער איז פארברענט געװארן. אבער דאס איז אויך נישט מער װיא השערה. היות װי א קהילה װערט נישט געבוירן איבער גאכט אץ איזא שטופגוױיזע אנטװיקלוגג׳ און אין יענע צײטן האבן ײדן נישט געקענט אויפשטעלןא שול אן דער געהעריקער דערלוי• בעניש און פריוױלעגיע, איז ממילא אגצונעמען אז דער ײדישער ישוב אין לוקאוד האט זיך אנגעהויבן אץ 15טן יארהונדערט, אויב גישט פריער.