לייביש בארן מײנע איבערלעבונגען אין לוקאװער געטא אין יאר 1939, װען די רויטע ארמײ האט זיך צוריקגעצויגן פון לוקאװ, בין איך, װי אסך אנדערע, אװעק מיט דער חיטער ארמײ קי? בריםק. די בענקשאפט אהײם און אויך די דעמאלטיקע באדינגונגען אין בריםק, האבן מיך באװויגן צוריקצולויפן קיץ לוקאװ. באלד אין ערשטן טאג נאך מײן צוריקקומען קײן לוקאװ האב איך שוין געזען צו װאם די דײטשן זענען פעיק. װען כ׳בין געשטאנען אין גאס איז אדורכגעגאנגען דער קצב אביגדור. עס איז צוגעקומען א םם.־מאן און זיך אנגערופן צו מיר: ״איד װעל דיר צײגן װי מען זויבער מאכט די שטראסע״. ער איז צוגעגאנגען צו אביגדור און א געשרײ געטאן צו אים: ״נעם הערונטער די מיצע״, און ער האט אים געהײםן טראגן דאם מיסט מיטן היט ביז ער װעט אפחיניקן די גאס. אביגדור האט א גאנצן טאג געטראגן דאם מיסט אין זײן ײדיש היטל. װען אביגדור האט פארענדיקט איבערטראגן דאם מיסט צו זיך אין שטאל, האט דער ם.ם.־מאן באפוילן אים צו לײגן זיך אויפן מיסט. דער ם.ם.־מאן האט מיט בײדע פיס זיך ארויפגעשטעלט אויף אים און אים אחינגעטראטן אין מיסט.

באלד נא ך מי ץ צוריקקומען קײ ן לוקאװ א ט מע ן אנגעהויבן כאפן צו דער ארבעט. צװישן אנדערע זענע ן די דײטשן באפאל ן דא ם הוי ז פו ן מיעכאװער רבין או ן פארכאפט דארט ד י אל ע װא ם האב ן זיך דארט געפונען, צװישן ז ײ — אוי ך מיך. מע ן הא ט אונד ז אל ע אװעקגעפירט קײ ן לאפיגו ז אי ן ד י קאשאר ן או ן געהײם ן אונד ז רײניקן ד י שטאלן. דע ר אײנציקער, װא ם אי ז געװע ן בכוח פיזי ש אויםצופיר ן די ארבעט, בי ן אי ך געװען. אל ע אנדערע זענע ן געװען וױי ט פו ן קענע ן טאן װעלכע ם אי ז שװער ע פיזיש ע ארבעט, און מען האט זיי אומברחמנותדיק געשלאגן. צװיש ן ז ײ אי ז אוי ך געװע ן דע ם מיעכאװע ר רבינם זון, משה. װען די חיטש ן האב ן אלעמע ן אהײמגעשיקט, האב ן ד י איבערגעלאזט באי ז דע ם רביגם זון, משד,. אים, האב ן ז ײ געזאגט, װילן ז ײ אויםלערנען ארבעטן. אי ך בי ן א־וע ק צום אנפירער, א געםטאפאװיעץ, און אים פארגעלײגט, א ז אנשטא ט משה ן װע ל אי ך ענדיקן ח ארבעט. פא ר א ט דע ר ״העזד,״ הא ב אי ך געקריג ן עטלעכ ע שמיץ איבערן קאפ. ע ר הא ט געשריגן, א ז אי ך בי ן א באלשעװיק, או ן באפוילן, א ז אי ך זא ל ענחק ן די ארבעט. יעדן טאָג פלעגן מיר זיך צושטעלן אויפן פלא ץ נעב ן דע ר םטאראםטװע. אד,י ן פלעגן קומע ן די, װא ם האב ן געדארפ ט מענטש ן צ ו דע ר ארבעט און מען האט זמינ ח אװעקגעפירט אױף ח פארשידענ ע פונקטן. אין מא י 1940 אי ז ארויסגעגעב ן געװאר ן א פארארדענונג, א ז אל ע ײדיש ע מענע ד 330