םסר לוקאו ו 359 ״װיפל ד י זענע ן דארט געװען — װײס אי ך נישט, אי ך האב ניש ט באװי ץ איבער־ צוצײלן. א גרויסע מאסע איז געװען אויסגעזעצט אין א ראד אוי ף א פערטל קילאמעטע ר אין דע ר בדײט. אוי ף זי י זענע ן געװע ן אנגעצילט ד י מאשין־ביקסן. אוי ב איינע ר ס מ ד י ײת טוט זי ך נא ר א ריר, הײב ן א ן ד י ביקם ן צ ו קנאלן״ • אויף אײן גאם בין איך ניש ט װילנדי ק ארוי ף אויפ ן טויט ן קערפער פו ן אײנגל. איצט הער אי ך דא ס רויש ן פו ן אויטאמאבילן הינטע ח פענצטער ז דא ם קומע ן מםתמא ד י ארבעטער צורי ק פו ן דע ר ארבעט. םו ף פארגאנגענע װא ך האב ן ד י דײטש ן געכאפט אי ן קזשױו ד 150 ײדן. מע ן הא ט ז ײ אויסגעשטעל ט אי ן א רײ, געצװונגע י זײ זיך אויסצוטא ן נאקעט או ן ד י מלבושי ם אװעקלײג ן אי ן א זײ ט דא ן הא ט מע ן זי י באפוילן צ ו לײג ן זי ך מי ט ד י פנימע ר ארא פ או ן בי ז אײנע ם הא ט מע ן זי י אויסגעהרגעט. די מתי ם זענע ן געבליב ן ליג ן עטלעכ ע טעג. אין אטשעפאלי ן הא ט געװוינ ט א ן אײנציק ע ײדיש ע משפחה. מע ן הא ט ד י משפח ה ארויסגעפירט אי ן װאל ד א מ בי ז צו ם לעצט ן דערד,רגעט .
דעם פאריקן מאנטיק האבן אין טרעבושאװ די דארטיקע בחורים, װאם װאכן בײַ נאכט קעגן אנפאלן פון באנדיטן, באקומען א באפעל צו כאפן אלע ײדן, און זיי צוצושטעלן קיין לוקאװ. דאם דארף איז געװארן ארומגערינגלט און עס האט זיך אנגעהויבן די יאגד. מען האט געכאפט די ײדן אומעטום, אויף פעלדער און לאנקעם. דעדנאך האט מען זיי געבראכט אין דער שול־געבײדע, װו עס קומען פאר די זיצונגען פון דער גמינע, און מ׳האט זיי געד,אלטן דארט א גאנצע נאכט. אד,ין האט מען אויך געבראכט דאס אנגעראבעװעטע ײדישע האװ און גוטם. פאר די אויגן פון די יידן האט מען געראבעװעט און געברענט זייער מעבל און זייערע זאכן. די באשטימטע פון דער גמינע װעכטער האבן אװעקגעפירט די ײדן קיין לוקאװ. די ײדן האבן נאך געמוזט צוצאלן צו 80 זלאטעם פאר א פערזאן פאר די ריתע־הוצאות. און װייטער? עס הערט זיך נאך דאס שיםן, און אונדזערע היענעם טשאטעװען שוין אויף דער געבליבענער ײדישער ירושה. די קערפערס פון די ײדישע מתים זענע ן נאד ווארעם, און שוין באפאלט מען די היתער, די געװעלבער, די װארשטאטן, אדער די שטיקלעך באח, װאס זענע ן געבליבן נאך די ײדן• א• ערד, ערד פון דער װעלט, עפ זיך און שלינג אונדז אלע אײן! לוקאװ, 8 נאװעמבע ר 1942 .
ערב דער ערשטער דעפארטאציע האט דער לוקאווער רב צוזאמענגערופן די ײדן און געהאלטן פאר זיי א רעדע אין פאלגנדיקן גייסט: ״גאט װעט אונז בקרוב רופֿן צו זיך. זײט זשע גרײט צום׳י׳. נאך דעם האט ער זיי געבענטשט • אויפן צווייטן טאג איז פארגעקומען די אקציע. דער רב האט אנגעטאן זימ טלית און דאם קיטל, געזעגנט זיך מיט דער משפחה און זיך אוועקגעשטעלט תפילד,-טאן. ווען די זשאנדארן זענען געקו-