שלמה פרענגלער דער אומקום פון ײדישן לוקאװ דעם 1טן םעפטעמבער 1939, באלד װי די מלחמה איז אויםגעבראכן׳ האט דאם פוילישע מיליטער גענומען אנטלויפן און די פאניק איז געװארן גרוים. אין לוקאװ אויפן װאקזאל האבן זיך געפונעןא םך הײמלאזע׳ ארויםגעיאגטע דורך די דייטשן םון די גרענעץ־געביטן. די דײטשע אװיאציע האט די אומברחמנותדיק באמבארדירט און א םך פון זײ אומגעבראכט. דעם 6טן םעפטעמבער איז פארגעקומעןא צוױיטע גרויםע באמבארדירונג׳ אין װעלכער עם איז געטראפן געװארן דער קעלער םון דער דענטיםטין קלימעצקא. דארט זענען געװען באהאלטן בערך70 פעחאן׳ צװישן זײ— די פאמיליע ניםענקער׳ יצחק לערנער מיט דער פרוי. די באפעלקערונג איז זיך צעלאפן אין די ארומיקע דערפער. איך בין מיט מײן פאמיליע אנטלאפן אין דארף וװלקע דאמאשעװםקי. אין די דערפער האבן מיר זיך געפונען ביז בערך דעם 15טן םעפטעמבער׳ ד. ה. ביז נאך ױם־כיפור. װען ם׳איז שטילער געװארן האט מען אנגעהויבן זיך אומקערן אין שטאט אריץ,
זונטיק׳ דעם 16טן םעפטעמבער בין איך מיט האפערן׳ דעם אײגנטימער פון אפטײק־םקלאד געגאנגען געבןא קוק װאם עם הערט זיך אין שטאט. די פאמיליעם אונדזערע זענען דערװײל געבליבן אין דארף. װען מיר זענען געזעםן בײ מיץ טאטנם הויז צוזאמען מיט דוד פארבער׳ משה עליע דער פורמאן און זײן זון יעקב. פלוצלינג האבן מיר דערהערטא שיםערײ. איך האב זײ געזאגט׳ אז זײ זאלן אריץ צו מיר אין שטוב. זײ זענען אבער אװעק און מען האט זײ אויפן װעג דערשאםן. עם זענען דאן אויד דערשאםן געװארן הערש מאיר לעדערקרעמער און יעקב עסיקמאכער. בסך הכל האט מען דעמאלט דערשאםן אין די גאםןא ס2 פערזאן. אנדערע האט מען צונויפגעטריבן בײם קאשטשאל׳ פון דארט האט מען זײ געטריבן קײן װענגראװ און אויפן װעג האט מען םיל פון זײ דערשאםן, דאם איז געװען דער אנהײב פון דער דײטשער ממשלה אין לוקאװ.
פאר דעם 29םטן סעפטעמבער איז די שטאט געװארן אויםגעלײדיקט פון יעדער מאכט. דעם 29םטן האט ארײנמארשירט די רויטע ארמײ. די מענטשן זענען ארוים םון די באהעלטענישן אויםגעהונגערטע און אויםגעמאטערטע. די באפעלקערוג האט פרײער אפגעאטעמט, הױת איך בין געװען ראטמאן אין שטאטראט׳ בין איך אװעק אין מאגי־ םטראט צוזאמען מיט יעקב ליכטענשטײן׳ האפער׳ װ׳רצעלמאן׳ דוד פשעװאםמאן און סעגאל. די םאװיעטישע מאכט האט אונדז תיכף ארויםגעגעבן געלט צו קויפן ברויט און פונאנדערטײלן צװישן די הונגעריקע. די פרײהייט האט לאנג נישט געדויערט. די רוםן זענען אװעק םח לוקאװ דעם 4טן אקטאבער. װען די רויטע ארמײ האט זיך צוריקגעצויגן׳ האבן זײ פארגעלײגט״ אז 429