442 םםר לוקאװ וואגנם מיט קלײדונג, געפירט םון פוילישע םײערלעשער. אײנער פון זיי האט דערציילט װי דער פאן פלוג האט געטעגהט, געשריגן צו די דײטשן. מען האט זיי דערשאםן די לעצטע איןא שורה פון20 פערזאן. איך האב געבעטן דעם קאמענדאנט פון דער ײדישער פאליצײ, אז ער זאל מיר דערלויבן פארן אויפן בית־עולם ברענגען מײן שװער צו קבר־ישראל. ער האט זיך פארשטענדיקט מיטן שעף בירגער. יענער האט מיך צוגערופן און מיך געװארנט, אז איך זאל נישט מאכן די זעלבע ״שװײנערײ״ װי מיין שװער פלוג. זיץ ״חטא״ איז באשטאנען דערין, װאם ער האט געפירט עםן פון קיך אויפן בית־עולם און חוץ דעם האט מען דארט געפונעןא סכראן מיט באהאלטענע ײדן. און דאם איז טאקע געװען אמו^ דאם איז געװען מיץ שװערס איניציאטיװ. בירגער האט געזאגט, אז פלוג האט דארט ײדישע קאמוניםטן ״פערשטעקט״. אויב איך װעל זיך גוט פירן, װעל איך לעבן. איך בין אװעקגעפארן אויפן בית־עולם, גענומען מיט זיך נאך עטלעכע מענטשן. מיר האבן אויסגעגראבןא ברידער־קבר פאר די חברה־קדישא־לײט: ר׳ מרדכי־ מיכאל רױטבוים, בײדע ברידער באציע און חייפ װעורע פארמאן, מיץ שװער גרעזון פלוג, ױםף ריבאק, זײן ברודער שמעון, ר׳ נח פלאמאן, יאנקל לוםט און מאיר ראגאלםקי מיט זײן ױנגן זץ.
מיר האבן זיך באמיט צו שאפן טליתים פאר די פארהײראטע מענער. מיר האבן זײ ארויסגעגנבעט םח שול־מאגאזין. אויפן קבר האבן מיר ארײנגעשטעקט ברעטלעך מיט די נעמען פון די אומגעבראכטע. באלד איז געשאפן געװארןא נײע חברה־קדישא־גרופע, װעלכע איז באשטאנען פון8 קאצקער ײדן און2 לוקאװער. איך, װיא באגלײטער פון דער ײדישער פאליצײ, בין געװען פאראנטװארטלעך פאר דער ארדענונג. אנשל לוסט איז געװעו דער פורמאן. װאס מיר האבן זיך אנגעזען דארט קאן מען פארשטיץ בלויז פון דעם, אז אין משך םתא קורצער צײט האבן מיר זיך מטפל געװען מיט2000 דערשאםענע. אין געטא האט זיך דאם לעבןא ביםל נארמאליזירט. פון צײט צו צײט זענען ײדן דערשאסן געװארן דורך דעם םאדיסט בירגער װען ער האט זײ געטראפן אויםערן געטא. אויך די ״נאטירלעכע״ שטערבלעכקײט איז געװעןא גרויסע— פון טיפום, אויםשעפונג אאז״װ.א לאנגע צײט פלעגן מיר פאח טאגטעגלעך אויפן בית־עולם צו דער ארבעט פת קובר זיץ די מתים. דערוױיל איז אדורך דער װינטער. ס׳איז געקומען פסח 1943. אין דעם אײנגעשרומ־ פענעם געטא האבן די געצײלטע געבליבענע זיך געגרײט צום ױם־טוב מען האט געבאקן מצות את באמיט זיך משמח צו זיץ אין ״זמן חרותנו״. עס האטא שמעק געטאן מיט פרילינג, אוןא האפענונג האט אויפגעשײנט.■ אפשר דאך? אולי ירחםז
אבער דעם 4טן טאג נאך פסח, דעם 2טן מאי 1943, איןא זונטיק־טאג, איז דאם געטא געװארן ארומגערינגלט צום לעצטן מאל. דאם איז געװען די אקציע ״יודנרית״. דאס ײדישע לוקאװ האט אויפגעהערט צו עקזיםטירן.