464 םםי• לוקא װ אין יאנואר 1944 איז אנגעקומען צו אונדז אין לאגער דאקטאר שזוארץ אדער שװארצקאפ״ מעגגעלע ם רעכטע האגט׳ כדי צו מאכן א גרויסע א מ גרינטלעכע -״סעלעקציע״. איך בין געװען אויסגעשעפט און רעזיגגירט. איך האב געמיינט׳ אז גאט האט זיך שוין אויף מיר מרחם געװען ו מען האט מיך באשטימט אלם ״מוםולמאן״ — אין אויטא ארײן. אבער ם׳איז געקומען צו לויפן דער בלאקפירער (״וג ם חרבונה זכור לטוב״)׳ א מ געזאגט דעם דאקטאר, אז מען נעמט ביי אים צו דעם בעסט ן שטײנברוך־ ארבעטער׳ און דערביי װי ה ער אן אויף מיר. און דער דאקטאר האט זיך געחידוש ט צו װאם ער דארף דעם ״מוםולמאן״׳ האט דערויף דער בלאק־פירער געענטפעדט׳ אז ביי אים מוז איך קראפירן ביי דער ארבעט. דער דאקטאר האט אים געהײם ן נעמען צוריק דעם ״מוםולמאן״. דאן האט דער בלאקפירער מיך ארױםגעשלעפט פון אויטא׳ געגעבן מיר צװײ פעטש און געשריגן ו ״דו װילםט אװעק פון דאנען ז ביי מיר װעםטו נאך ארבעטן! ״
װען דער אויטא איז שוין געד׳אט אװעק איז דער בלאק־פירער צוגעקומען צוםײ און זיך אנגערופן אין פויליש (ער איז געווען א פאליאק פון אויבערשלעזיע׳ זימ נאמען איז געווען האלוים). ״אלטער׳ מיינע פעטש האבן דיר װױ געטאן? איך האב דאם געמוזט טאן. װײסטו כאטש װוהין דער אויטא גייט? אין אויװן ארייז • אמדו ביםט דאך אהערגעקומען פריער פון מיר. דו ביסט איבערגעבליבן איינער פון די ערשטע 60 מאן׳ װאם מען האט אהערגעשיקט. האט עס מיך אנגענומען פאח הארץ. נאך דיר װאלט דאך געקומען מיין רײ״.. . דערבײ האט ער מיר ארײנגעשטופ ט אין האנט א פערטל ברויט. איך מוז צוגעבן׳ אז קים צדיק איז דער האלים אויך נישט געווען. ער האט אויף זימ געװיםן נישט אים ײד. אויך אויף זונטיק׳ דעם רו־טאג׳ האט מען שטענדיק געפונען פאר אונדז ארבעט. מען האט געהײםן אויסלאדענען קוילן׳ איבערטראגן זעק מיט צעמענט. איבערטראגן די סצ־קילאדיקע זעק צעמענט האבן מיר געמוזט מיט לויפשריט. אויב עמיצער איז געפאלן אדער אראפגעלאזט דעם זאק׳ האט דאם געהײםן םאבאטאזש׳ און ער האט דערפאר באקומען שמיץ. מיט מיר זענען געווען ײדן פון פראנקרײך׳ פמ בעלגיע׳ פון האלאנד׳ פוילישע ײדן׳ ױגאםלאװישע ײח׳ ײדן פמ גריכנלאנד׳ און צום םוף — פמ אונגארן. דעם גרעםטן אויסדויער האבן פארמאגט די פוילישע ײדן׳ אפילו װען זיי זענען איצט געקומען פון אן אנדער לאנד •
די האלענדישע ײדן זענען געפאלן תיכף נאך זײער קומען. פון עטלעכע הונדערט זענען געבליבן בלויז 2. אויך פון די הונדערטער יוגאםלאװישע ײדן איז געבליבן בלויז אײנער. דער פוילישער מערדער איגנאץ האט יעדע נאכט אויפגעהאנגען אײנעם םמ זײ. די ױגאםלאװיש ע ײדן זענען בדרך כלל געװען הויכגעװאקסעג ע און םימפאטיש ע מענטשן. די גריכישע ײדן האבן מײםטנ ם געשטאמט פון םאלאניקי. פ מ די האבן