םםר לוקאוו 489 אין אומאפהענגיקן פוילן, װען די לינקע ארבעטער־באװעגונג װערט פןןריאגט אין אונטערערד, װערט דער קאמוניםטישער ארבעטער־טוער שעפםל קאםטראזשע־ װיטש דערמארדעט אין דער תפיםה אין לוקאװ. און אין1920 יאר נאך די גרויםע ארעםטן, װערט אויך דערמארדעט אין תפיםה אין לובלין דער בונדישער טוער מאטל בראנזױל. שפעטער װערט די פראפעםיאנעלע באװעגונג לעגאליזירט. עם אנטשטײט ןן גרוים ײדישע ביבליאטעק און עם װאקםט די קולטור־ארבעט צװישן די ײדישע מאםן. עם אנטשטײט אויךא האנטװערקער־פאראיץ, װעלכער האט אפילו אײגענע ראטמענער אין לוקאװער שטאט־ראט. געזעלשאפטלעך אקטױו זענען געװען די האנט־ װערקער־טוער! מאטעם מאנדלבוים, משה עםטרײך, לעמבערג, מאנשפײער, שלינאק א״א. די ײדישע ראטמענער אין אקאװער שטאט־ראט— דער קאמוניםט שלמה זאקא־ ליק, די בונדיםטקע חנה דאנילאק, דער פועלי־צױניםט יענקל ליכטנשטײן און דער האנטװערקער מאטעם מאנדלבוים— זענען געװעןא באדײטנדיקער כוח, מיט װעלכע די מאכט־ארגאנען אין שטעטל האבן זיך געמוזט רעכענען. אין לוקאװ גײט אויך ארויםא װאכנצײטונג א. נ. ״דאם לוקאװעד װארט״, װעלכע פארנעמטא װיכטיק ארט אין ײדישן געזעלשאפטלעכן לעבן פון שטעטל. צו די מיטארבעטער פון דער צײטונג האבן געהערט: לײבל גליקםבערג, בוטשע םינקל־ שטיץ, נח זשעלאזא, משה עלי געװערצמאן א״א.
פאר אונדזערע צײטן איז דאם שטעטל נאך מער אויםגעװאקםן. צװישן די טויזנ־ טער ײדן האט געשפרודלטא געזונט מענטשלעך לעבן. עם זענען געװאקםן דורות און געגרײט זיך צוא פראדוקטױו נוצלעך לעבן. ביז עם איז אנגעקומען די היטלער־תקופה און אלץ פארניכטעט. אין חודש םעפטעמבער1939 יאר איז געקומען דער ערשטער קלאפ. די היטלע־ ריסטן האבן באװארפן דאם שטעטל מיט באמבעם— אויף די גאםן בלײבן ליגן פיל מענטשלעכע קרבנות. מיט10 טעג שפעטער קומען אריץ די דײטשן, צינת אונטערא סך הײזער און דערמארדן42 ײדן, צװישן די אויך מיץ פאטער מרדכי מענדל זשע־ לאזא, צוױי טויזנט ײדן װעח פאריאגט קיץ װענגראװ און אויףא פלאץ אונטערן פרײען הימל װערן זײ געהאלטן אין די רעגנדיקע הארבסטיקע טעג אן עםן און טרינקען. פאר אריעדערלאנגען עםן דורך די שטעכל־דדאטן איז דערשאםן געװארן דער לוקאװער ײד װעלװל פעלצמאן. װען די רויטע ארמײ דערנענטערט זיך אין1939 יאר צו לוקאװ װערן אלע ײדן פון װענגראװער לאגער באפחיט. די ײדישע באפעלקערונג לעבט װידער אויף אץ נעמט זיך צוריק צו דער טאג־טעגלעכער ארבעט. אבער די פרײד דויערט נישט לאנג. די רויטע ארמײ ציט זיך צוריק ביץ טײך בוג אץ פארלאזט אזוי ארום לוקאװ.א באדײ־ טנדיקער טײל אקאװער ײדן פארט אריבער דעם בוג און ארדנט זיך איץ אין מינסק.