490 םפר לוקא װ נאכן איבערפאל פון דײטשלאנד אויפן ראטן־פארבאנד גײען אויך א םך לוקאװער אין די װעלדער קעמפן אלם פארטיזאנער. אין לוקאװ גוםא האבן דײ״ח זיך אנגעהויבן אפגעבן א רעכענונג, אז עם איז נישטא קיין אנדערע רויםװעג װי קאמף קעגן היטלעריזם. מען טראכט װעגן שאפן געווער און אנטלויפן אין די װעלדער. װי עם דערציילט יאנקל קעםלברענער, אײנער םון די לעבנגעבליבענע לוקאװער קעמפער, האבן שוין אין יאר 1939, גלײך נאכן איבערפאל םון די היטלעריסטן. עקזיסטירט גרופן װעלכע האבן ארגאניזירט דעם קאמף קעגן אקופאנט. ישראל שפרינגער צוזאמען מיטן דרוקער מרדכי קלײנמאן, האבן רעדאגירט, געדרוקט און קאלפארטירט פלוג־בלעטלעך, װעלכע האבן גערופן צו פאראײניקן אלע כוחית אין קאמף קעגן דײטש. די דאזיקע העלדישע מענטשן זענען אומגעקומען אין אשװיענטשים•

אײנער פון די הערלעכסטע געשטאלטן, צװישן די לוקאװער ײדן איז געװען א ן שום םפק יחיאל אנשטאק, װעלכער האט געהערט צו דער לינקער ריכטונג. פילנדיק אז די טעג פון געטא זענען געצײלט, האט ער אין 1943 יאר, צוזאמען מיט א גרופע זיכערע מענטשן, באשלאםן צונויפזאמלע ן געװער אין געטא, כדי צוצוגרײטן זיך צו דער לעצטער שלאכט מיט די היטלעריםטן. צו דער דאזיקער גרופע האבן געהערט: ראובן װײםבוים, אברהם ליכטנשטײן, בערעק פעפערמאן, יאםל בידערמאן, הערש מענדל גאלדענבערג, שלום װאלאװםקי, לײב בארענשטײן, די ברידער פרידמאן, זײער םאטער, װעלכן מען האט געקענט אין לוקאװ אלס מענדל לענטשנער און פסח גאלד־ בערג, װעלכער איז געװען דער פארמיטלער צװישן די פארקויפער און אפנעמער פון געװער און װעלכער האט דערנאך דאס געװער אײד ארײנגעשמוגל ט אין געטא. די ײדישע געטא־פאליצײ האט זיך דערוװוסט װעגן די צוגרײטונגען, און אין פארשטענדיקונג מיט דער געסטאפא. האבן די אויסװורפן געװאלט, מיט דער הילף פון א פראװאקאציע, פארהאלטן די קעמפער. דאס האט זיך זײ נישט אײנגעגעבן, אבער צוליב דעם פאקט איז שוין דער פלאן דורכגעפאלן.

מיט א קורצע ר צײט שפעטע ר זענע ן ארעםטיר ט או ן דערמארדע ט געווא ח אויפ ן מאגיםטראט־הויף ו הער ש מענד ל גאלדענבער ג או ן יאס ל בידערמאן . קײ ן ראתי ן זענע ן ארויםגעשיקט געװאר ן בערע ק פעפערמא ן או ן לײ ב בארענשטײן . פעפערמא ן אי ז דער ־ מארדעט געװאר ן או ן בארענשטײנע ן האב ן באפרײ ט ד י פארטיזאנער , װעלכ ע זענע ן אנגעפאלן אוי ף דע ר תפיםה . דע ם 1ט ן או ן 2ט ן מא י 1943 אי ז אי ן לוקא װ פארגעקומע ן די לעצט ע ״אקציע״ , אי ן װעלכע ר ע ם זענע ן אומגעקומע ן כמע ט אל ע ײדן . די קלײנ ע גרופ ע לעבנגעבליבענ ע ײד ן האב ן זי ך ניש ט אפגעזאג ט פו ן קאמף . אונטע ר דער אנפירונ ג פו ן יחיא ל אנשטא ק או ן ראוב ן וױיםבוים , װעלכ ע זענע ן אראפגעשפרונגע ן פון באן , װא ם הא ט געפיר ט ד י אקאװע ר ײד ן אי ן טויטן־לאגע ר קי ץ טרעבלינקע , הא ט א גרופ ע קעמפע ר גרופיר ט זי ד אי ן שװערטשעװסקי ם װעלד ל לעב ן לוקא װ או ן באשלאם ן