״םטאציע לוקאװ!״ — רופ ט אוי ם דע ר קאנדוקטאר. אי ך כאפ זי ך אוי ף װי םו ן שלאף. כ׳גלײ ב ניש ט מײנ ע אויגן. אי ך פרע ג זי ך אלײן: בי ן אי ך באמ ת שוי ן אי ן לוקאװ? נאר ט מע ן מי ך ניש ט? אל ץ אי ז פא ר מי ר פרעמד, פוםט, חורבן... אי ך דערקע ן נישט דא ם ארט, ו װ אי ך הא ב מײנ ע בעםטע, בליענדיק ע יאר ן פארבראכט. װ ו זענע ן אל ע מײנע טײערע, װעלכ ע האב ן אי ן יא ר 1939 מי ך באגלײ ט או ן צוגעוװנטש ן צ ו מי ץ אפפאר קײ ן ראטן־פארבאנ ד ז ו װ אי ז דא ם שטעטל ז ו װ אי ז אל ץ אהי ן געקומעןז... פאר מידקײ ט זע ץ אי ך זי ך אװע ק אוי ף א קופ ע קופ ע אלט ע בלעך, װא ם אי ז דע ר אײנציקע ר זכר׳ א ז ם׳אי ז ד א װע ן געװע ן א ײדישע ר ישוב... אי ך דרימ ל איץ. אי ך ז ע דא ם שטעט ל מיט זײנע ם אויםזען, אי ך ז ע מײנ ע עלטערן, ברידער, שװעםטער, שכנים, םרײנד, חברים. אי ך ז ע װ י קינדערלע ך שפיל ן זיך. ע ם װער ט אזו י גוט... מי ט א מא ל װער ט מי ץ חלום צעשטערט. מי ץ שכ ן אדא ם װעק ט מי ך אױ ף מי ט זי ץ ״דזשע ן דאברי״ או ן םרעג ט מיך ו נא ך װא ם ביםט ו געקומע ן אד׳ע ר ז בים ט געקומע ן שלאפ ן אוי ף דע ר קופ ע בלע ך ז ער נעמ ט מי ך ב ײ דע ר האנ ט או ן פיר ט מי ך איבע ר פוםט ע פלעצע ר באװאקם ן מי ט גראז, װאם מאכ ן דע ם אײנדרו ק פו ן א ן ארט, װ ו ם׳הא ט קי ץ מענטשלעכע ר םו ם ניש ט גע ־ טראטן. ע ר פיר ט מי ך צ ו צ י א ן אלט ן בוי ם אױ ף דע ם מאגיםטראט־הוי ף או ן זאג ט מי ר 1 דא האב ן ד י געשטאפא־ליי ט יעד ן אוונ ט צוגעפיר ט א גרופ ע ייד ן א ץ זי י דערשאםן. ער װית ט מי ר אוי ך ד י װענט, װא ם זענע ן באפלעק ט מי ט ײדי ש בלוט, בלו ט םו ן ד י פיצלעך קינדער, װעמענ ם קערפערלע ך ד י דײטש ע םאדיםט ן האב ן אי ן ד י װענ ט צע ־ שמעטערט... לענגע ר הא ב אײ ך שוי ן ניש ט געקאנ ט איבערהאלט ן או ן אי ך הא ב מײ ן בא ־ גלײטער געפרעג ט: ״ו װ זענ ט אי ר געװען״ ז ע ר הא ט אראפגעלאז ט דע ם קא פ או ן מ־ ר געענטפערט: ״ד ו בים ט גערעכט, נא ר אי ך בי ן ניש ט שולדיק״... דעמאל ט אי ז פא ר מי ר אלץ קלא ר געװארן.

טראכטנדיק אזו י ב ין אי ך צוגעקומע ן צו ם גרוים ן פעלד, װא ם רופ ט זי ך הײנ ט בית־עולם. ד י פאשיםטיש ע באנדיט ן האב ן דא ם אויםגעקליב ן פא ר זײער ע קרבנות. דא ם איז דר ײ קילאמעטע ר פו ן שטאט, אוי ף שװידרע ר װעג, בײ ם דאר ף מאלצינאװ. דא ם אר ט איז ניש ט ארומגעצוימט. שטיקער צעפוילט ע מלבושי ם װאלגער ן זי ך נא ך ארום. מי ט א קװא ל פו ן טרער ן או ן מי ט א צעוױיטיק ט הארץ, פו ל מי ט צאר ן או ן דארש ט נא ך נקמ ה האב אי ך אפשײ ד גענומע ן פו ן דע ם ארט. צוריקגײענדי ק דור ך ד י חורבו ת פו ן מי ץ ליבע ר געבוירנשטאט לוקאװ, האב ן פא ר מײנ ע אויג ן אדורכגעשװעב ט ד י אל ע אומשולדיק ע קרבנות׳ װאם ד י היטלער־מערדע ר האב ן בעםטיאלי ש אומגעבראכט. או ן פונק ט אזו י שטארק״ װ י כ׳האב אל ע מיע ע װאנדער־יאר ן געבענק ט צ ו זע ן מײ ן אלט ע הײם, אזו י הא ב אי ך איצ ט געװאלט װא ם שנעלע ר אנטלויפ ן פו ן דע ם ארט״ װ ו מי ץ אלט ע הײ ם אי ז געשענדע ט או ן פארװיםט געװארן. ריכבאך, 1947.