ססר לוקאוו 529 אפטיילונג בײם יידישן קאמיטעט אין נידערשלעזיע, האב איך געהאט רעכמ צו טראגן בײ זיך געװער), און דעם 10טן נאװעמבער1946 זענען מיר אפגעפארן קיץ לוקאװ. קיין לוקאװ זענען מיר אנגעקומען פאר נאכט. װען מיר זענען ארויס פמ װאקזאל, זענען מיר געבליבן שטימ אמ דערזען דעם ערשטן םימן פון חורבןז נישטא קײן איץ ײדישע דראזשקע, קימ איץ ײדישער שליטן. אוןא מאל פלעגן דא װארטןא15 יידישע דראזשקאזשעם מיט דיערע דראזשקעם און שליטנם. אײן זאד פמא מאל איז יא פאראןז דער וױיסער שנײ. ער ליגט גלײך און אומבארירט. װער װעט דען טרעטן אויף אים? נישטא די יידישע פיס, װאם פלעגן דא איבערלאזן אין אים זײערע שפורן. און אז ױי זענען נישטא — טא װער װעט קומעןז ערגעץ איןא װינקל האבן מיר יא באמערקט עפעסא שליטן מיט אן אויםגעדארט פערדל. דער אלטער גוי איז דארט געזעםן רײק אמ געדרימלט. אים איז זיכער נישט אײנגעפאלן, אז אין דעם װינטער־פארנאכט זאלן דא זיך באװימן צװײ ײדן, צװײ לוקאווער ײדן. היטלער האט דאך אלע ײדן אויםגעהרגעט.

איד האב זיך אנגערופן צום ברודער, אז מיר דארפן דא איבערזיצן די נאכט. װארעם וװהין װעלן מיר דא גימ בײ נאכט, צו װעמען? מיר זענען ארימ אין װארטזאל. ער איז געװען פול מיט גוײם, װאם האבן גערײכערט אמ געטרונקען.א טײל פון די איז געװען טויט־שיכור. מיר האבן אנגעהויבן זוכןא פנים, װאס זאל אונדז עפעם זאגן, אויגן, װאם זאלןא װינק־טאן: ״עמך״, אבער אומזיסט. מיר האבן זיך געזעצט איןא װינקל, מיט די פנימער אומגעדתיט פונעם זאל, כדי מען זאל נישט דערזען, אז מיר זענען ײדן. באגינען׳ װי נאר עם איז געװארןא ביםל ליכטיק, זענען מיר אװעק אין דער ריכטונג צו דער שטאט. מיר זענען געגאנגען דורך דער ״קאליע־גאם״, לענג־אוים ליגט דער גלײכער שנײ. ער האט אײנגעהילט די בענק, װאס זענען אונדז באקאנט פון די יונגע יארן. װער פון אונדז איז דארט נישט געזעסן? װער פון אונדז האט דארט נישט םארבראכט? דאם איז דאך געװען דער טרעפפונקט פאר אלע ױגנטלעכע, מיר קומען צו צו דעם װעג, וראס פירט פמ אימ דיט קײן שעדלעץ, און פון דער צװײטער— אין אונדזער שטאט ארײן. אלץ איז דא װי געװען. די הײזער זענען גאנץ און געמאלן: די לאדנס זענען פארמאכט. בײ אונדז האט זיך אויפגעװעקטא האפענונג: און אפשר דאך? אפשר געפינען זיך הינטער די פארמאכטע לאדנם לוקאװער יידן— זאל זימ נישט קײן נאענטע, אבער פארט לוקאװער ײדן?

אבער אט די האפענונג איז גלײך צערונען. אפגײענדיק עטלעכע מעטער האבן מיר באגעגנט דעם ערשטן לוקאװער פאאאק. איך האב אים גלײך דערקענט: דאס איז קח־ טשיק,א לערער פון דער לוקאװער גימנאזיע. ער האט זיך אפגעשטעלט און נישט געוװםט װאם צו טאן מיט אוגדז. איך האב שוין געװאלט אויםשטרעקן די האנט און פרעגן: ״פאניע קרוטשיק, צי לעבט װער פון אונחער פאמיליע״? אבער ער שטעלט זיך אװעק אין דער גאנצער ברייט און זאגט מיטא געדעמפטער שטימע: ״יודקא, זשייעש״ז (יודקע, דו לעבםט ?), און אין דער גרימאםע אויף זימ פנים האב איך דערקענט, אז ער מײנט עפעס אנדערש: װי אזוי האט היטלער נאך איבערגעלאזט ײדןז