אברהם פרידברג זכרונות וועגן סאקאלקע סאקאלקע, וועלכע געפינט זיך צווישן צוויי, פאר איר ריזן־שטעט גראדנע און ביאליסטאק, האט זיך דא אייגנ־ טלעך צוליב דעם נישט געקענט אנטוויקלען, נישט גייסטיק און נישט מאטעריעל. איך דערמאן מיך אז כדי די שטאט זאל האבן א דאקטאר האט מען אים געמוזט צוזאגן און טאקע געבן א היפשע פאר יענער צייט סובסידיע פון 300 רובל א יאר מיט א וווינונג. און דאד זענען מיר אין פיל היגזיכטן געגאנגען פארויס ביי די שווערע מאטעריעלע באדינגוג־ גע ן און נאך שווערערע פאליטישע און פאליצייאישע באגרענעצונגען און פארבאטן.

בי י דע ר צארישע ר הערשאפ ט אי ז געווע ן פארבאט ן צ ו האב ן א ביבליאטעק , האב ן מי ר געהא ט א ביבליאטע ק אונטער ן שיל ד פו ן א בוכהאנדלונג , ווא ס הא ט זי ך גע ־ פוגע ן בי י נהו ם גאניאנדסק י מי ט א היפשע ר צא ל ביכער , יידיש , העברעאיש , רוסיש . אי ך דערמא ן זי ך ווע ן מע ן הא ט געדארפ ט קויפ ן ביכע ר האב ן מי ר באשלאס ן צ ו ברענגע ן א פילם , א שטומע ן פילם . באקומע ן אוי ף אז א צווע ק א דערלויבעני ש מי ט א לאקא ל דע ם "נאראדנ י דאם " הא ט מע ן אויפ ן נאמע ן פו ן "לינ ת הצדק " (זי י אל ם פילאנטראפיש ע געזעלשאפ ט זענע ן געווע ן פריווילע ־ גירט ) מע ן הא ט געשאפ ן א ן ארקעסטער , פייש ע אברא ־ מאוויץ , שעפס ל דע ר בלינדע ר פידל , לייב ל דישק א — א מאנדאלינע , פינ י לעוו , אברה ם פרידבער ג — גיטארע , פו ן ד י הכנסו ת פלעג ט מע ן קויפ ן ביכער . סאקאלקע ר האב ן תמי ד געשטערב ט צ ו עפע ס העכער ס אי ן אנפאנ ג פו ן 20 ט ן יאהרהונדער ט הא ט מע ן שוי ן אי ן סאקאלק ע געשאפ ן א קאאפעראטיוו ע ליי־או ן שפאר־קאס ע אי ן הוי ז פו ן וועלק י סאפירשטיין . פו ן ד י גרינדע ר זענע ן געווע ן משה־וועלוו ל שטיין , לייזע ר אשקעוויטץ , אלטע ר אפש ־ טיי ן א . א . בי י דע ר "לינ ת הצדק" , וועלכע ר הא ט עקזים ־ טיר ט נא ד פו ן גאנ ץ לאנ ג אי ן געשאפ ן געוואר ן זייע ר א

שיינע אינסטיטוציע, א געזעלשאפט צו העלפן ארעמע קימפעטארינס, וועלכע האט עקזיסטירט עטליכע יאר. די גרינדערינם פון דער געזעלשאפט זענען געווען: בלומע זעליוויאנסקי — פארזיצערין, פייגע פרידבערג — וויצעפארזיצערין, שרה־ריבצע ראזענטאל — קאסירער, אסתר אשקעוויץ — סעקרעטארין, שפדינצע קאצענעל־ בויגן, חוה ברוידע, אדעלע קולקין א. א. און טאקע כמעט אין אנפאנג פון 20־טן יאהרהונדערט האבן סאקאל־ קער בחורים ארגאניזירט א טעאטער שפיל. געש־ פילט האט מען א יוסף־שפיל. איך געדענק אייניקע אנטיילנעמער: אישי אפשטיין, אברהם שלמה גאלד־ שמיד, יעקב פרידבערג, חצקל יותם, מוליע דעמבע. אין סאקאלקע איז צו יענער צייט געווען 13 גארבאר־ ניעס, וועלכע זענען געווען אין יידישע הענט • אויך די ארבעטער זענען געווען יידישע. די לעצטע יארן, שוין ביי א קלענערער צאל גארבארנעם, זענען שוין די אר־ בעטער געווען א 80 פראצענט ניט־יידישע. די לעצטע יארן פאר דער צווייטער וועלט־מלחמה האט זיך געשאפן א פראבלעם פון ארבעטסלאזע גארבערס. האבן מיר געשאפן א קאאפעראטיוו מיט דער הילף פון דער גמילות־חסדים קאסע.

אין יאר 1914 קומען די דייטשן. גראד דאן אין יענער צייט קומט פאר ביי דער יידישער באפעלקערונג איבער־ ראל א גייסטיקע און נאציאנאלע אויפלעבונג. אזוי ווי ביז דאן איז ביי דער אינטעליגענץ, די סאלאנאווע שפראך ביי יידן געווען רוסיש, האט דאן אויפגעלעבט יידיש און העברעיש... האבן מיר דאן געשאפן א קינד פאר קינדער, אויף דאמבראווער גאס, אין הויז פון יעקב סאסנאבסקי, דער קצב. דער בירגערמייסטער איז דאן גע־ ווען אייזיק ווערנער, אפטייקער, וועלכער האט מיטגע־ האלפן צום באקומען ביי דער דייטשער מאכט שפייז פאר דער אויבנדערמאנטער קיך.